İSA QÉMBÉRİN MÉRKÉZİ SEÇKİ QÉRARGAHININ 15 OKTYABR 2003-CÜ İL TARİXLİ AZÉRBAYCAN RESPUBLİKASI PREZİDENTİNİN SEÇKİLÉRİ İLÉ BAĞLI İLKİN RÉYİ

Oktyabr 1993-cü vé oktyabr 1998-ci il prezident seçkilérindén férqli olaraq 15 oktyabr 2003-cu il Azérbaycan Respublikası Prezidentinin seçkiléri kampaniyasında demék olar ki, heç bir ciddi siyasi qüvvé seçki prosesindén kénarda qalmamış, seçkiléri boykot etmémişdir. Bu Azérbaycanın Avropa Şurasına daxil olması ilé H. Éliyevin adı ilé bağlı olan avtoritar mérhélénin başa çatması vé digér sébéblérdén demokratik seçkilérin keçirilmési vasitési ilé xalqın iradésini éks etdirén hakimiyyétin formalaşdırılması ümidléri ilé bağlı olmuşdur.

Seckiqabağı mühit

Seçki kampaniyası éréfésindé müxalifét partyalarının sérbést féaliyyétiné maneçiliklér törédilmiş, bir sıra rayonlarda (Xaçmaz, Zaqatala) müxalifét liderléri müxtélif béhanélérlé hébs edilmişlér. Téşkilatların sérbést toplaşma hüququ pozulmuşdur. Respublikanın rayonlarında (Sabirabad,Lénkaran, İmişli, Beylaqan, Zaqatala, Ağdaş vé s.) müxalifét partiyalarının yürüşlér, mitinqlér keçirmék üçün yerli icra strukturalarına müraciétléri heç bir ésas göstérilmédén «Sérbést toplaşma azadlığı haqqında» qanuna zidd olaraq rédd edilmişdir.

Siyasi partiyaların öz téşkilati yığıncaqlarının keçirilmésiné polis müdaxilési yolu ilé imkan verilmémişdir (més. Qusar rayonu). Quba rayonunda Müsavatın ofisindé keçirilén azsaylı toplantı polis müdaxilési vasitési ilé dağıdılmış, iştirakçılar polis idarésiné aparılmış, onlardan izahat alınmışdır.

«Sérbést toplaşma azadlığı haqqında» qanuna zidd olaraq respublikanın, o cümlédén Bakı şéhérinin rayonlarında yürüşlérin, mitinqlérin vé digér kütlévi tédbirlérin keçirilmési üçün müvafiq yerlér ayrılmamışdır.

Müxalifét métbuatı tézyiq vé téqiblérlé üzléşmişdir. Böyük bir désté Müsavat Partiyası qérargahına basqın edérék orada yerléşén «Yeni Müsavat» qézetinin émlakını dağıtmış, jurnalistléré xésarét yetirmişlér. Saxlanılıb Sébail rayon Polis İdarésiné téhvil verilmiş basqınçılar dérhal azadlğa buraxılmış vé cézasız qalmışlar.

İctimai Televiziyanın açılmaması ölkédé féaliyyét göstérén 5 televiziya kanalının hém siyasi hém dé iqtisadi baxımdan hökumétin nézaréti altında olması ölkédé obyektiv informasiya mékanının yaranmasını qeyri-mümkün etmişdir. Seçki éréfésindé müxalifét liderlérinin sérbést hérékétiné maneéçilik törédilmiş, İsa Qémbérin sürücüléri vé mühafizéçiléri hébs edilmişlér. Belé problemlérlé digér müxalifét namizédléri E. Mémmédov vé É. Kérimli dé üzléşmişlér.

Seçki qanunu

Yeni Seçki Mécéllésinin qébul edilmési, hémin mécéllédé seçki prosesi proseduralarının detallı şékildé işlénilmési ümumén pozitiv hal kimi qiymétléndirilmélidir. Lakin, seçki komissiyalarının formalaşması qaydası vé müşahidénin téşkili ilé bağlı olan qüsurların yerli siyasi vé ictimai téşkilatların, o cümlédén beynélxalq qurumların tékidlériné baxmayaraq aradan qaldırılmamışdır. Bunun néticésindé yerli ictimai téşkilatlar müşahidé aparmaq imkanından méhrum edilmiş, MSK-da daxil olmaqla bütün seçki komissiyaları 2/3 sés çoxluğu ilé hakimiyyétin nézaréti altında olmuşdur. Parlamentin spikeri, YAP sédrinin müavini Murtuz Élésgérovun Milli Méclisdé deputatların qarşısında «narahat olmayın bütün komissiyalar bizim nézarétimiz altındadır» etirafı özünü doğrultmuş, MSK-da keçirilén iclaslarda prinsipial mésélélérdé én populyar sésvermé néticési 10-un 5-é nisbéti olmuş, qérarlar müxaliféitn iradésiné zidd olaraq qébul olunmuşdur.

MSK-nın belé prinsiplé qurulması fésadları prezidentliyé namizédlérin qeydiyyatı zamanı özünü xüsusilé biruzé vermişdir. Ciddi siyasi elektorata malik olan siyasi xadimlér Résul Quliyevin, Ayaz Mütéllibovun, elécédé Eldar Namazovun namizédlikléri qanuni ésaslarla deyil, MSK-da çoxluq téşkil edén üzvlérin siyasi mülahizélériné göré qeydé alınmamışdır.

Yerli ictimai téşkilatların müşahidé prosesindén kénarda qalması paralel sés sayma proqramının héyata keçirilmésini mümkünsüz etmişdir.

Tébliğat kampaniyası

Bérabér hüquqlu tébliğat imkanları prinsipi kobud sürétdé pozulmuşdur. Bütün seçki kampaniyası dövründé ölkédé féaliyyét göstérén 5 televiziya kanalı hakimiyyétin namizédinin tébliği, müxalifété qarşı tébliğat, téhqir vé böhtanlarla méşğül olmuşdur.

Dövlét Televiziya Şirkéti vasitési ilé pulsuz tébliğai müddéti bütün seçki kampaniyası dövrü üçün cémi 60 déqiqé müéyyénléşdirilmişdir ki, bu da 1998-ci ildé Azérbaycanın Avropa Şurasına daxil olmazdan évvélki seçkidé ayrılan vaxtdan 8 défé, (4.800 déqiqé) azdır.

Özél televiziya kanalları reklam çarxları vé verilişléri nümayiş etdirilmési üçün 2000-ci il parlament seçkilérindé olduğundan on défélérlé yüksék qiymét müéyyénléşdirmişlér. Bununla belé müxalifétin tékidli téléblériné, eyni zamanda bu mésélé benélxalq téşkilatların diqqétini célb etmésiné baxmayaraq ANS telekompaniyası istisna olmaqla istér dövlét, istérsé dé özél televiziya kanalları (Space, Sumqayıt TV) Seçki Mécéllésinin vé beynélxalq hüququn téléblérin kobud sürétdé pozaraq reklam çarxlarının vé verilişlérin nümayiş etdirilmési üçün müqavilé bağlamaqdan imtina etmişlér.

Seçki Mécéllésinin téléblériné göré televiziya kanalları vé digér şirkétlér, müéssisélér tébliğat vé téşviqat materiallarının hazırlanması üçün vahid qiymét müéyyénléşdirmélidir (Maddé 81.6). Téqdim edilén qiymétlérlé (reklam çarxları üçün 1 saniyé 12 $ ABŞ, verilişlér üçün 1 déqiqé 1000 $ ABŞ, xüsusi zamanda verilmési üçün 1500 $ ABŞ) maliyyé hesabatı aparılarsa televiziya kanallarında hakimiyyét namizédinin seçki kampaniyasının yalnız son héfétsi érzindéki tébliğatının yayımlanması milyonlarla ABŞ dolları déyérindé olduğu tésdiq olunar. Halbuki, Seçki Mécéllésiné göré hér bir namizéd seçki kampaniyası dövründé 5,5 milyard manat téqribén 1,1 milyon ABŞ dolları miqdarında vésait xérclémék hüququna malikdir. (Maddé 191.1)

Hakmiyyét namizédlérinin téşviqat materialları üzérindé qanunun téléblériné zidd olaraq (Maddé 87.3) tiraj göstérilmémiş, bu barédé müxalifétin défélérlé mésélé qaldırılmasına né MSK né dé hakim partya éhémiyyét vermémişdir.

Respublikanın butun şéhér vé rayonlarında hakimiyyét namizédinin laytbord vé bilbordlarda téşviqat materialları yerléşdirilmiş, müxalifét nümayyéndélériné isé belé imkan yaradılmamışdır.

Tébliğat kampaniyası dövründé müxalifét liderlérinin seçicilérlé görüşlériné ciddi maneélér törédilib. Müraciétlérdé nézérdé tutulan meydanlarda seçicilérlé görüşlérin keçirilmésinin qarşısı bir çox hallarda polis vasitési ilé zorakılıqla alınıb. Sentyabrın 21-dé Yasamal rayonundakı Sevil vé Nizami rayonundakı Tébriz kinoteatrları qarşısında İsa Qémbérlé görüşé gélén seçicilér polis vé polisin himayési altında olan qeyri-qanuni mülki déstélér téréfindén véhşicésiné döyülérék dağıdılmışdır. Prosesdé onlarla şéxs ağır bédén xésaréti almışdır.

Oktyabr ayının 2-dé Saatlı rayonunda digér müxalifét nümayéndéléri E. Mémmédov vé É.Kérimli ilé görüşé toplaşan seçiciléré polis vé digér mülki şéxslér déyénéklérlé basqın etmiş, néticédé onlarla seçici ağır bédén xésaréti almışdır.

Müxalifét namizédlérinin, o cümlédén İsa Qémbérin seçicilérlé görüşlériné zorakılıqla müşaiyyét olunan maneçiliklér Lénkaran, Sabirabad, Élibayramlı, Dévéçi, Zaqatala, Qazax, vé digér rayonlarda da baş vermişdir.

Bütün maneçilikléré, zorakılıqlara baxmayaraq İsa Qémbérin seçicilérlé görüşlériné Respublikanın müxtélif bölgélérinlé on minlérlé insan toplaşmışdır. Sumqayıt, Éli-Bayramlı şéhérlérindé keçirilén görüşlér polis tézyiqlériné vé zorakılıqlara baxmayaraq seçki kampaniyasının favoritinin İsa Qémbér olduğunu nümayiş etdirmişdir. 7 sentyabr vé 12 oktyabrda Bakı şéhérindé Qélébé kinoteatrı qarşısında keçirilén mitinqlérin hér birindé 100 mindén çox adam iştirak etmişdir. 100 minlérlé insanın prezidentliyé namizédlé görüşé gélmési insanların seçkilérin néticélérinin saxtalaşdırılmasının qarşısının alınmasının mümkünlüyüné inamının tézahürü kimi déyérléndirilmélidir.

Seçki Mécéllésinin vé beynélxalq hüququn téléblériné réğmén administrativ resurs seçki kampaniyasında hakimiyyét namizédinin müdafiéçisi kimi féal iştirak etmiş vé bu hal seçkilérin taleyindé hélledici rol oynamışdır.

İcra Hakimiyyéti strukturları, nazirliklér, polis, édliyyé orqanları néyinki leqal şékildé hakimiyyét namizédini tébliğ etmiş, eyni zamanda onun seçki kampaniyasında ésas téşkilati işléri öz üzériné götürmüşdür. Bütün seçki kampaniyası dövründé dövlét idarélérinin binaları üzérindé hakimiyyét namizédinin téşviqat materialları yerléşdirilmiş, hétta bézén xüsusi sésgücléndiricilérlé dövlét idaréléri binasından (més. Rabité Nazirliyi) hakimiyyét namizédinin tébliğat aparılmışdır.

Seçki Mécéllésinin seçiciléré hédiyyé verilmésini évvézsiz vé ya güzéştli şértlérlé xidmétléri köstérmésini qadağan edén (Maddé 88.4.3 vé 88.4.4) maddéléri kobud sürétdé, défélérlé leqal olaraq pozulmuşdur.

Azérbaycanın demék olar ki, bütün şéhér vé rayonlarında, Türkiyédé, Rusiyanın bir sıra şéhérlérindé pulsuz konsertlér téşkil edilmiş, seçiciléré hakimiyyét namizédi téréfindén hédiyyélér paylanmış (televizor, traktor, vé s.) vé bütün bunlar televiziya kanalları vasitési ilé göstérilmişdir.

Konsert vé hédiyyéléré xérclénén maliyyé vésaitiné nézarét mümkünsüz olmuşdur.

Seçici siyahıları

Seçki dairélérinin dislokasiyası vé hémin dairélérdé sés verécék seçicilérin sayı açıqlandıqdan sonra seçici siyahılarının çox ciddi téhrif olunduğu vé yüz minlérlé seçicinin seçki prosesindén kénarda qaldığı bélli olmuşdur. Belé ki, müxtélif seçki dairélérindé seçicilérin sayı Dövlét Statistika Komitésinin résmi mélumatlarına, demoqrafik qanunlara zidd olaraq ciddi sürétdé téhrif edilmişdir. Mésélén, Şérur rayonu éhalisinin 70% seçici kimi göstérildiyi halda Füzuli raoynunun éhalisinin yalnız 35%, Sumqayıt şéhéri éhalisinin yalnız 40% qédérinin seçici yaşında olduğu göstérilmişdir ki, bu da seçki günü bir neçé méntéqédé sés verén seçiciléré şérait yaratmaq vé müxalifét elektoratının seçici siyahılarına daxil etmémék méqsédi ilé edilmişdir.

MSK bu problemin hélli ilé élaqédar müxalifétin téklif vé téşébbüslériné éhémiyyét vermémişdir. Néticédé acı proqnozlar doğrulmuş, on minlérlé seçicinin adı seçici siyahılarına daxil edilmémiş, éksér hallarda adları seçici siyahılarınlda olmayan seçiciléré bildiriş véréqéléri göndérilérék onlar arxayın salınmış vé adlarının seçici siyahılarında olub olmamasını yoxlamağa belé getmémişlér.

Respublikanın hér yerindé hakimiyyétin téşkil etdiyi çoxsaylı «seçici qrupları» avtobus vé digér néqliyyét vasitéléri ilé icra strukturları nümayéndéléri téréfindén méntéqé-méntéqé gézdirilérék bir neçé défé sés vermişlér.

Bu «éméliyyat»ı héyata keçirmék üçün Ménzil İstismar İdaréléri evlérdé sorğu keçirmiş vé müxalifétin elektoratını müéyyénléşdirmişlér. Tésadüfi deyil ki, seçici siyahılarında adları qeyd edilméyén seçicilérin mütléq éksériyyéti Müsavat Partiyasının én yüksék réhbérliyi dé daxil olmaqla müxalifét elektoratı olduğu müéyyénléşmişdir.

Seçici siyahıları Seçki Mécéllésinin 48.1 maddésiné zidd olaraq seçkiléré 65 gün qalmış deyil yalnız 3 héfté qalmış aşkarlanıb ki, bu da seçicilérin öz adlarını siyahılara saldırmaq müddétini ciddi sürétdé azaltmışdır.

Azérbaycan seçki tarixindé ilk défé olaraq seçicilér seçki günü adlarının seçici siyahılarına salınması üçün méhkéméléré müraciét etmişlér. Seçki günü respublikanın hér yerindé méhkémé binaları qarşısında minlérlé seçici toplaşmışdı. Seçki Mécéllésiné göré bu problemi 1 saat érzindé héll etméli olan méhkémélérin éksériyyéti seçki günü bağlı olmuş, qésdén léngliyé vé bürokratiyaya yol verilmişdir ki, néticédé méhkéméléré müraciyét edén seçicilérin cüzi bir hissésinin seçici hüququ bérpa edilmişdir.

Yüz minlérlé seçicinin qésdén seçki prosesindén kénarda saxlanılması 15 oktyabr 2003-cü il Azérbaycan Respüublikası Prezidentinin seçkilérinin néyinki édalétli hétta azad olmasını ciddi şübhé altına alır.

Seçki günü

Seçki Mécéllésiné uyğun olaraq respublika érazisindé 125 seçki dairési, 5110 seçki méntéqési yaradılmışdır. Sonradan bu méntéqélérin sayı 5121 daha sonra isé 5136 göstérilmişdir. Seçki dairélérinin 30%-dén çoxunda, seçki méntéqélérinin 25%-dén çoxunda Müsavat Partyası téréfindén téyin edilmiş komissiya üzvléri féaliyyét göstérib. Komissiyalarda témsilçilik hüququna malik olan Azérbaycan Demokrat Partiyasının İsa Qémbérin namizédliyini déstéklémék barédé qérar qébul etmési İsa Qémbéri témsil edén komissiya üzvlérinin sayının komissiyalarda iki défé artması ilé néticélénib.

Bununla yanaşı İsa Qémbér hér bir komissiyaya 1 néfér méşvérétçi sés hüquqlu komissiya üzvü téyin etmék hüququndan istifadé etmişdir. Müsavat Partiyası téréfindén seçki komissiyalarında müşahidéçi téyin edilmiş şéxslérin sayı 5 mindén artıq olmuşdur. Eyni zamanda bir sıra müstéqil müşahidéçilér (5000-dén artıq) seçki günü İsa Qémbérin Mérkézi Seçki Qérargahı ilé émékdaşlıq etmişlér. Seçkiléri minédék beynélxalq müşahidéçi izlémişdir.

Seçki günü bir sıra méntéqélérdé müşahidéçilér seçki ménétéqélériné buraxılmamışlar. Hérbi hissélérdé, qapalı müéssisélérdé, hébsxanalarda vé xéstéxanalarda véziyyét daha acınacaqlı olmuş, néyinki müşahidéçilér hétta komissiya üzvlérinin hémin müéssiséléré buraxılmasından imtina edilmişdir. İsa Qémbérin vékili Mémméd Zeynalov 33-cü seçki dairésinin 33-cü méntéqésiné buraxılmamışdır. Xarici ölkélérdéki seçki méntéqélérindé komissiya üzvléri Seçki Mécéllésiné zidd olaraq séfirlik vé diplomatik korpusun émékdaşlarından téşkil edilmişdir.

Seçki günü seçki méntéqélérinin éksériyyétindé bülletenlér müşahidéçilérin iştirakı ilé sayılmamışdır.

Bir çox seçki méntéqélérindé videoçékilişlér aparılmışdır. Seçiciléré méntéqélér qarşısında tézyiq edilmiş, onların kimé sés verdiyi bélli olacağı, videolenté alınacağı vé hakimiyyét namizédiné sés verméyénléré divan tutulacağı bildirilmişdir.

Seçki méntéqélérinin éksériyyétindé qoçu déstéléri müxalifétdén olan komissiya üzvlériné, müşahidéçiléré hédé qorxu gélmiş, seçki prosesiné müdaxilé etmiş, bézi hallarda komissiya üzvlériné, müşahidéçiléré vé seçiciléré qarşı zorakılıqlar etmişlér.

Qutulara hakimiyyét namizédinin lehiné évvélcédén hazırlanmış bülletenlérin atılması kütlévi hal almışdır. Évvélcédén hakimiyyét namizédin xeyriné hazırlanmış yüzlérlé seçki bülleteni Müsavat Partiyasınını müşahidéçiléri téréfindén élé keçirilérék métbuat nümayéndélériné vé beynélxalq müşahidéçiléré nümayiş etdirilmişdir. Seçkilér başa çatdıqdan sonra ölkénin bir çox bölgélérindé müxalifétdén olan komissiya üzvléri vé müşahidéçilér zorakılıqla seçki méntéqélérindén çıxarılmış, (Géncé, Naxçıvan, Ağcébédi, Balakén, Bérdé, Célilabad, Bakının Nizami, Ézizbéyov, Xétai vé s.) onların séslérin sayılması prosesindé iştirakına imkan verilmémişdir. Buna etiraz edén komissiya üzvléri vé müşahidéçilér polisin vé polislé birgé féaliyyét göstérén qoçu déstélérinin fiziki tézyiqléri ilé üzléşmişlér. Bir çox rayonlarda (Célilabad, Yardımlı, Masallı, Lerik) elektrik enerjisi késilmişdir.

Ölké üzré seçki méntéqélérindén yalnız 100-dék méntéqédé keçirilén seçkilérin néticéléri barédé seçki protokollarının sürétini müşahidéçiléré téqdim etmişlér.

98 %-dék seçki méntéqésindé müxalifétdén olan müşahidéçiléré, KİV nümayéndélériné protokolların sürétini vermékdén imtina edilmiş, belé téléblérlé çıxış edénlér döyülmüş, téhqir edilmiş vé ya hébs olunmuşlar. Seçki günü çoxlu sayda müxaliféti témsil edén komissiya üzvléri vé müşahidéçilér téhqir edilmiş, döyülmüş vé hébs edilmişlér.

Seçki protokollarının saxtalaşdırılması, sonradan déyişdirilmésinin qarşısının alınması méqsédi ilé protokolun ésas nüsxési beynélxalq téşkilatların tékidi ilé xaricdé çap olunmuş, hér seçki méntéqésiné vé seçki dairésiné yalnız bir nömrédé olmaqla üç nüsxédé téqdim edilmişdi.

Yaradılmış seçki méntéqésinin hamısında séslérin hesablanması zamanı fasilésizlik prinsipi pozulmuşdur.

Yaradılmış seçki méntéqélérinin o gümlédén, 124 seçki dairésinin heç birindé(!) bu protokollar müxalifétdén olan komissiya üzvlérinin, müşahidéçilérin o cümlédén beynélxalq müşahidéçilérin iştirakı ilé seçki prosesi başa çatdıqdan sonra doldurulmamışdır.

Bir çox hallarda méntéqé seçki komissiyalarının protokolları polis şöbélérindé doldurulmuşdur.

Bir qayda olaraq protokollar méntéqédé qaralama variantında yazılıb dairé seçki komissiyasınagétirilmiş vé burada saxtalaşdırıldıqdan sonra ésas protokollara köçürülmüşdür. Méhz bu sébébdén müşahidéçilérin éldé etdikléri azsaylı protokollarla dairé seçki komissiyalarına téqdim olunan protokollar arasında férqlér yaranmışdır.

125 seçki dairésinin heç birindé dairé üzré hesablanmış yekun néticéléri éks etdirén protokolların süréti müşahidéçiléré, o cümlédén beynélxalq müşahidéçiléré téqdim edilmémişdir.

Seçki günü Bakının bir çox yerlériné hérbi qüvvélér gétirilmiş, Müsavat Partiyasının qérargahı polis, xüsusi xidmét orqanları vé avtomatla silahlanmış hérbi birléşmélér téréfindén mühasiréyé alınmışdır. Beynélxalq téşkilatlar, beynélxalq KİV nümayéndélérinin gözü qarşısında müxtélif geyimli xüsusi xidmét orqanları Müsavat Partiyası qérargahının yaxınlığında olan insanları téhqir etméyé vé onlara qarşı zorakılıq tétbiq etméyé başlamışlar. Seçkilérin néticéléri barédé mélumat almaq üçün partiya qérargahı qarşısına toplaşan bir neçé yüz néféré hücum edén polis, xüsusi xidmét orqanları vé mülki geyimli namélum şéxslér yüzlérlé insana ağır bédén xésaréti yetirmiş, beynélxalq müşahidéçilérin, dünyanın aparıcı informasiya agentliklérinin, televiziya kanalları nümayéndélérinin gözü qarşısında vandalizm vé véhşilik nümayişş etdirmişlér. İnsanları véhşicésiné döyméklé kifayétlénméyén hakimiyyét nümayéndéléri Müsavat Partiyası qérargahının vé qérargahının qarşısında olan avtomobillérin şüşélérini sındırmış vé onları yararsız hala salmışlar. Hadisélér zamanı yüzlérlé insan o cümlédén Müsavat féalları, jurnalistlér, habelé beynélxalq jurnalistér zorakılığa méruz qalmışlar.

Bir qédér sonra Daxili İşlér Nazirliyinin réhbérliyi Müsavat Partiyası üzvlérini qérargahı térk etmési télébini iréli sürmüşdür.

Érazi seçki qérargahları réhbérlérinin, seçki komissiyaları üzvlérinin vé müşahidéçilérin kütlévi sürétdé hébs edilmési, Mérkézi Seçki Qérargaının yerléşdiyi Müsavat Partiyasının qérargahına gediş-gélişin méhdudlaşdırılması, qérargaha gélén vé ya qérargahdan çıxan insanların hébs edilmési İsa Qémbérin Mérkézi Seçki Qérargahının féaliyyétinin iflic olmasına, fakiki olaraq öz féaliyyétini yarım leqal şéraitdé davam etdirmésiné sébéb olmuşdur.

Beléliklé, Azérbayсan xalqının azad vé édalétli seçkilérlé bağlı ümidléri puça çıxdı. Ölkédé xalqın iradésiné uyğün, demokratik seçkilér yolu ilé hakimiyyétin déyişdirilmési üçün qeyri mümkün şérait yaranmışdır.