Avropa şurası saxta Paramenti tanımayacaq

Bu perspektiv qurumun yetkilisi Leo Platvoetin hesabatından aydın görünür
“AŞ PA-nın qerarı var ki, seçkiler saxtalaşdırılsa, Azerbaycan nümayende heyetinin mandatı şübhe altına alınacaq”

Avropa Şurası (AŞ) bu qurumun Azerbaycanda keçirilen parlament seçkilerini izleyen Müşahide Missiyasının rehberi, hollandiyalı deputat Leo Platvoetin yekun hesabatını açıqlayıb. Qeyd edek ki, bu sened AŞ PA Monitorinq Komitesinin noyabrın 29-da keçirilen toplantısında Platvoet terefinden teqdim olunub ve ilkin müzakireler aparılıb. Ancaq o zaman senedin tam metni ve teferrüatları açıqlanmamışdı.

Seçkiler beynelxalq standartlara cavab vermeyib

Platvoetin meruzesi hemçinin tam şekilde dekabrın 14-de AŞ PA Siyasi Komitesinin, dekabrın 15-de ise Monitorinq Komitesinin toplantılarında müzakirelerden keçirildikden sonra, Büroya teqdim olunacaq. Büro ise öz növbesinde senedi AŞ PA-nın qarşıdakı yanvar sessiyasına teqdim edecek. Meruzede bildirilir ki, Azerbaycandakı parlament seçkileri AŞ-nin demokratik seçkiler üzre bir sıra öhdelik ve standartlarına cavab vermeyib: “Seçkiqabağı dövrde müeyyen aspektlerde irelileyişler olsa da, esas aspektlerle bağlı seçicilerin qeydiyyatı ile bağlı açıq-aydın çatışmazlıqlar olub, esas hüquq olan tolpaşmaq azadlığına davamlı mehdudiyyetlerin qoyulması seçki kampaniyası dövrüne xelel getirib”. Bildirilir ki, icra hakimiyyeti orqanları terefinden prezident  fermanlarının, xüsusile de seçki kampaniyasına dövlet orqanlarının müdaxilesini qadağan eden müddeaların ve ya inzibati resurslardan müeyyen namizedlerin xeyrine sui-istifade edilmesi ile elaqedar olan müddeaların qeyri-ardıcıl yerine yetirilmesi fermanların semereliliyine xelel getirib: “Buna göre de, Beynelxalq Seçki Müşahide Missiyası yekdillikle bu neticeye geldi ki, seçkiqabağı dövrde bezi aspektlerde irelileyişlerin olmasına baxmayaraq, Azerbaycandakı parlament seçkileri AŞ ve ATET-in bir sıra öhdeliklerine ve demokratik seçkiler üçün diger beynelxalq standartlara cavab vermeyib”.

Parlament seçkileri hakimiyyet üçün demokratik seçki keçirmek qabiliyyetini göstermek imkanı yaratmışdı

Qeyd olunur ki, 2005-ci il parlament seçkileri Avropa Şurası standartlarına ve öhdeliklerine uyğun demokratik seçkiler keçirmek iradesine, qabiliyyetine malik olduqlarını göstermekden ötrü Azerbaycanın hakimiyyet orqanları ve siyasi qurumları üçün önemli imkan idi: “Bu, 22 iyun 2005-ci ilde Assambleya terefinden qebul edilmiş “Azerbaycanda demokratik tesisatların fealiyyeti haqqında” 1456 saylı (2005) qetnamede de vurğulanmışdı, orada deyilirdi ki, ümid edirik ki, yeni nümayendelerin mandatlarının şübhe altına alınmaması üçün qarşıdakı parlament seçkileri demokratik ve şeffaf şekilde keçirilecek”.

Vetendaşların serbest toplaşmaq azadlığı mehdudlaşdırılıb

Senedde qeyd olunur ki, Seçki Mecellesine bir neçe defe düzelişler edilse de, teessüf ki, Venesiya Komissiyası ve ATET-in Demokratik Tesisatlar ve İnsan Haqları Bürosu terefinden verilmiş birge tövsiyelerin çoxu bu düzelişlerde ya nezere alınmayıb, ya da qismen nezere alınıb: “Toplaşmaq azadlığı prinsipine zidd olaraq, “Toplaşmaq azadlığı haqqında” qanun yerli icra hakimiyyetlerine seçki yürüşlerini ve diger kampaniya tedbirlerini mehdudlaşdırmaqda ve ya qadağan etmekde xeyli serbestlik verir. Seçki Mecellesinin apellyasiya ve şikayet prosedurlarına aid müddeaları qeyri-müeyyendir”.

İlham Eliyevin birinci serencamına emel olunmadı, ikincisi ise gecikmişdi

Meruzede qeyd olunur ki, mayın 11-de İlham Eliyev “Seçki praktikasının tekmilleşdirilmesi haqqında” serencam imzaladı ve orada demokratik seçkilerin keçirilmesi üçün bütün seçki resmilerinin, maraqlı şexslerin esas davranış prinsipleri beyan edilirdi: “Teessüf ki, beynelxalq birlik terefinden alqışlanmasına baxmayaraq, bu fermana Azerbaycanda regional ve yerli seviyyelerde böyük etinasızlıqla yanaşıldığı aşkara çıxdı. 25 oktyabr 2005-ci ilde İlham Eliyev ”seçki sahesinde sehvlerin ve çatışmazlıqların" olduğunu etiraf eden ikinci fermanı imzaladı. Prezidentin ikinci fermanındakı müddealar ve teklifler alqışlansa da, teessüf ki, o, hedden artıq gec qebul edildiyinden bu seçkilerde müşahide edilen qüsurların aradan qaldırılmasında semereli olmadı”.

Seçki komissiyaları tam hakimiyyetin nezareti altındadır

Bildirilir ki, Seçki Mecellesinin keçid müddealarına uyğun olaraq, her bir seçki komissiyası, o cümleden MSK sedri parlamentdeki çoxluğun qerarı ile teyin edilib ve hökumet yönümlü partiyalar bütün seviyyelerden olan komissiyalarda qerarların qebuluna imkan veren çoxluğa malikdirler.

Herbçilerin sesvermesi tamamile qeyri-şeffaf keçib

Senedde hemçinin qeyd olunur ki, şikayetlere ve apellyasiyalara baxılmasında problemler var: “Bundan başqa, herbçilerin ses vermesinin teşkili de problemli olub. Seçki Mecellesinde nezerde tutulur ki, herbçiler adi seçki menteqelerinde ses vermelidirler ve yalnız müstesna hallarda onlar üçün xüsusi seçki menteqeleri yaradıla biler. Lakin herbçiler üçün xüsusi seçki menteqeleri, bir qayda olaraq, müstesna olmayan hallarda da yaradılıb. Bundan elave, MSK herbçilerin sesvermesinin teşkil edilmesini ve idare olunmasını Müdafie Nazirliyine hevale edib, bu ise herbçilerin sesverme prosesinin tamamile qeyri-şeffaf keçmesi ile neticelenib”.

Polis mitinqçilere qarşı qeddarlıq edib

Meruzede seçici siyahılarında ciddi problemlerin olduğu bildirilir. Müşahide Missiyasının rehberi deyib ki, seçkiqabağı dövrde Azerbaycanda siyasi mühit gergin ve ziddiyyetli olub: “Beynelxalq birliyin hökumetle müxalif partiyalar arasında dialoq qurmaq cehdleri partiyalar mitinq yeri meselesinde razılığa gele bilmediklerine göre, uğursuz oldu. Demokratik cemiyyetde ayrılmaz insan hüququ olan toplaşmaq azadlığının mehdudlaşdırılması bu seçkilerde böyük narahatlıq doğuran mesele idi. Bu prinsipe zidd olaraq, hökumet, xüsusile Bakıda, siyasi mitinqlerin keçirile bileceyi yerlerin sayını xeyli mehdudlaşdırmışdı. Müxalifetin teşkil etdiyi icazesiz mitinqler hakimiyyet orqanları terefinden qeyri-mütenasib reaksiya ile qarşılaşırdı. Mitinqleri dağıdarken polis terefinden nümayiş etdirilen qeddarlıq heddine çatan qeyri-mütenasib zorakılıq ve amansızlıq AŞ-nin seçkiqabağı nümayende heyeti terefinden ciddi şekilde pislendi”.

Büdceden maliyyeleşen qurumlarda çalışanlar hakimiyyet namizedlerine ses vermeye mecbur edilibler

Eyni zamanda bildirilir ki, seçki prosesine yerli icra hakimiyyetlerinin müdaxilesi bu ve ya diger namizedin xeyrine inzibati resurslardan sui-istifade edilmesi seçki kampaniyasına xelel getirib: “Üstelik, namizedlerin, kampaniya feallarının çoxu kampaniyanın gedişinde teqiblere meruz qalıb ve seçkiqabağı  dövrde bir çox hallarda müxalifet namizedlerinin, onların seçki personalının hebse alınması müşahide edilib. Müşahideçiler mekteb işçilerinin ve büdceden maliyyeleşen qurumlarda çalışan şexslerin gösterilen konkret namizedlere ses vermeleri üçün tehdid ve mecbur edilmeleri barede bir sıra melumatlar alıblar. Bele praktikaya demokratik cemiyyetde yer yoxdur”.

Bildirilir ki, regionlarda müxalifetin mitinqleri polisin ciddi müşahidesi altında keçib ve bir sıra hallarda ya icazeli mitinqlerin qarşısı alınıb, ya dağıdılıb. Bununla da bu seçkilerde dinc toplaşmaq azadlığı prinsipine xelel getirilmesine şerait yaradılıb.

Az.TV, “Lider”, “Space” ve ATV hakimiyyetin xeyrine aşkar qerezliliye yol verib

Qeyd olunur ki, televiziya Azerbaycanda esas informasiya menbeyidir. Metbu media şeher yerlerinden kenarda az yayılır ve qezetlerin çoxunun tirajı kiçikdir: “Dövlet terefinden maliyyeleşen yayımçı Az.TV xeberlere ve cari meselelere aid proqramlarında hakim partiyanın xeyrine aşkar qerezlilik nümayiş etdirib ve müxalifetin fealiyyetine esas etibarı ile etinasız yanaşıb, bununla da seçkilerdeki bütün namizedlere beraber imkanlar yaradılması haqqında qanunla nezerde tutulmuş öhdeliye emel etmeyib. İctimai Televiziya (İTV) analoji terefkeşlik nümunelerini nümayiş etdirib, lakin müxalifetin fealiyyeti barede Az.TV-ye nisbeten daha çox melumat verib. Özel kanallar “Lider” TV, “Space” ve ATV hakim partiyanın xeyrine analoji qerezliliye yol verib. Özel ANS kanalı seçki kampaniyasını daha balanslı işıqlandıran yegane kanal olub, herçend ki, onun verilişleri diger kanallara nisbeten azlıq teşkil edib. ANS seçki kampaniyası zamanı öz lisenziyası ile bağlı inzibati çetinliklerin olduğu barede melumat verib, bu mesele AŞ-nin seçkileri müşahide üçün yaradılan komitesinde narahatlıq doğurub”.

Seslerin hesablanması ve protokolların tertibinde kobud qanun pozuntuları baş verib

Qeyd olunur ki, seçki günü sesverme ümumen sakit keçib, amma çatışmazlıqlar ve ciddi pozuntular da müşahide edilib: “O cümleden qutulara bülletenlerin doldurulması, seçicilere tesir göstermek cehdleri ve yerli icra hakimiyyeti resmilerinin sesverme prosesine müdaxilesi baş verib. Beynelxalq müşahideçiler müşahide edib ki, seçki menteqelerinin 13 faizinde mürekkebvurma proseduru, xüsusen seçicilerin barmaqlarında mürekkebin yoxlanılması, ümumiyyetle, tetbiq edilmeyib, ya da ardıcıl suretde tetbiq olunmayıb”.

Meruzede birmenalı şekilde gösterilir ki, seçki prosesinin idare olunması, seslerin hesablanması ve protokolların tertib edilmesi zamanı veziyyet ehemiyyetli derecede pisleşib: “Beynelxalq müşahideçilerin qiymetlendirmesine göre, menteqelerin 43 faizinde seslerin hesablanması prosesi elan olunmuş neticelerin düzgünlüyüne olan inama xelel getirecek derecede pis ve ya çox pis olub. Yekun protokollarının deyişdirilmesi cehdleri seçki menteqelerinin 15 faizinde müşahide edilib, menteqelerin 15 faizinde ise yekun protokolları karandaşla doldurulub. Üstelik, müşahideçiler ve partiya temsilçileri seçki menteqelerinin 17 faizinde tehdid edilib ve seslerin hesablanması müşahide edilen bütün halların 14 faizinde seslerin hesablanması prosesi selahiyyetsiz şexsler terefinden idare olunub.  

Çatışmazlıqlar aşkar olunan dairelerde seçkilerin neticeleri leğv edilmelidir

Senedin “Neticeler ve tövsiyeler” bölmesinde Azerbaycanın hakimiyyet orqanları bütün çatışmazlıqları herterefli araşdırmağa ve Seçki Mecellesinde nezerde tutulan müddetlerde teqdim edilmiş şikayet ve apellyasiyalara cavab vermeye çağırılır: “Seçki Mecellesinde nezerde tutulduğu kimi, pozuntuların aşkar edildiyi hallarda inzibati ve cinayet prosesleri başlanmalıdır. Seçkilerin neticelerine tesir göstermiş çatışmazlıqların aşkar edildiyi dairelerde neticeler leğv olunmalı, tekrar seçkilerin keçirilmesi barede qerar qebul edilmelidir. Fealiyyete başlayacaq parlament Seçki Mecellesi ile bağlı Parlament Assambleyası terefinden verilmiş tövsiyelerin ve Venesiya Komissiyası ile ATET/DTİHB-nin birge reyinin qalan hissesini, xüsusen seçki komissiyalarının teşkiline aid olanları yubanmadan qebul etmelidir”.

Asayişin qorunması zamanı qeddarlığa yol verilmemlidir

Qeyd olunur ki, toplaşmaq azadlığı insan hüququnun ayrılmaz hissesidir ve demokartik cemiyyetin mühüm komponentidir. Bu baxımdan toplaşmaq azadlığı prinsipinin pozulması qebuledilmezdir: “Yerli icra hakimiyyeti orqanlarının bundan sonra dinc mitinqlerin teşkiline her hansı hüquqazidd mehdudiyyetler qoya bilmemesi üçün “Toplaşmaq azadlığı haqqında” qanuna düzelişler edilmelidir. İctimai asayişin qorunması zamanı polis qüvvelerinin müşahide edilmiş qeyri-mütenasib reaksiyasının ve qeddarlığının tekrarlanmasına yol verilmemelidir”.

Zabil MÜQABİLOĞLU