Bir imtahandan çıxmış üç tiran

The New York Times, THOMAS JAROTHERS tərəfindən 25 dekabr 2005-ci il tarixdə nəşr olunub

Washington

Prezident Bushun ABŞ-dan kənarda demokratiyaya dəstək ideyasına söykənən azadlıq işi terrorizmlə mübarizədə çox önəm daşıyır. Bu mənada əgər demokratiya Orta Şərqdə və digər bölgələrdə süst avtoritar rejimlərə yeridilərsə, bu, İslam cihadının və zorakı siyasi radikalizmin digər formalarının kökünü kəsmiş olardı.

Tətbiq olunduqda təsdiqini tapmadığından, bu, qaşla-göz arasındakı problemə bənzəyir. Son onilliklərdə Amerikanı idarə etmiş prezidentlər nəzəri cəhətdən demokratiyaya qucaq açsalar da bu cür prinsip praktikada, məsələn Amerikanı neftlə, hərbi bazalar üçün ərazilərlə təchiz edən, habelə iqtisadi və təhlükəsizlik cəhətdən hər cür şərait yaradan səmimi, dost tiranlara gəldikdə, adətən arxa plana keçir. Prezident Bushun mübarizəsi həmin səpkidə fundamental dəyişiklik deməkdir. Bu cür münasibətləri sentimental ideyalar xətrinə deyil, yaddaşlardan silinməyən 11 Sentyabrından sonrakı təhlükəsizlik maraqlarına müvafiq olaraq dəyişmək lazım idi.  

Demək, sizcə Bush administrasiyası bu məsələdə ciddi deyilmi? Üç ölkədə -  Azərbaycanda, Misirdə və Qazaxıstanda son aylarda baş vermiş siyasi olayların bir nöqtəyə gəlməsi administrasiya qarşısında önəm daşıyan üçqat sınaq aparmaq ideyasını qoyub. Hər üç ölkə başçısı şirnikləşdirici imkanlar təmin etməklə Amerika dəstəyinə bel bağlayan başdan-ayağa zorakı zülmkardırlar. Nursultan Nazarbayev və İlham Əliyev ABŞ-ı neft və qazla təmin edirsə, Hüsnü Mübarək fələstinlilər haqqında informasiya və Yaxın Şərqdə təhlükəsiz əməkdaşlıq təklif edir.

Hər üç şəxs - tez-tez İslam təhlükəsini şərtləndirən qırmızı (və ya yaşıl) bayrağı yelləməklə öz ölkələrində müxalifəti boğurlar. Onlar açıq-aşkar ömürlük prezident olmaq niyyətindədirlər. Qısası, onlar prezident Bushun xəbərdar etdiyi yüksək səviyyəli siyasi tənəzzülün ən dəqiq yolu ilə gedirlər. Bundan əlavə, bu cür tənəzzül iqtidarın yolunda maneə kimi dayanan müxalifət qüvvələrinin ABŞ-ın rejimin ən yaxın dostu kimi gördüyü ölkələrdə daha geniş vüsət alıb.

Hər üç lider bu payız seçkilərlə üzləşdi. Bush administrasiyası azad və ədalətli seçkilər keçirilməsini istədiyini hər üç iqtidarın diqqətinə çatdırmışdı. Misirə gəlincə, Kondaliza Rays bu ilin iyun ayında Qahirəyə səfəri zamanı şəffaf prosedur və şərtlərə dair arzu və istəklərini aydın şəkildə ifadə etmişdir.

Buna baxmayaraq, hər üç başçı Amerikanın təzyiqinə dost-tiran tərzinə uyğun hərəkətlə cavab vermişlər. Onlar müxtəlif prosedur çatışmazlıqlara guya düzəlişlər etməklə, siyasi debatlara sərbəst şərait yaratmaqla və demokratik seçkilərin keçirilməsinə quru vədlər verməklə - seçkidən öncə cüzi tədbirlər də həyata keçirmişlər. Amma kampaniyanın sonrakı daha önəmli mərhələlərində eləcə də səsvermə günü vədlərinə xilaf çıxdılar: təhlükəsizlik qüvvələri onlarla müxalifət vəkillərini zorakı yollara, həbslərə məruz qoydu; seçki bülletenlərini dəyişib səsləri saxtalaşdırdılar. Hər üç ölkədə bitərəf müşahidəçilər ciddi pozuntu hallarının olmasını qeyd edərək seçkilərin azad və şəffaf keçirilmədiyi qənaətinə gəlmişlər.

Bush administrasiyasının reaksiyası necə oldu? İndiyə kimi, cüzi irəliləyişlərin olmasını vurğulayaraq eyni ssenari ilə hərəkət etmişdir.

İndi qarşıda möhtəşəm sual durur: Bu liderlər demokratiya işində Bush administrasiyasını aldatdıqları üçün onunla münasibətlərində əsl qiymətlərini alacaqlarmı? Administrasiyasının ciddi narazılıq ifadə etmək üçün zəngin mexanizm paketinə malikdir: yəni yeni ticarət anlaşmalarının gecikdirilməsi və ya mövcud olanların dayandırılması, Ağ Evə səfərlərdən və digər diplomatik üstünlüklərdən imtina, iqtisadi yardımın azaldılması, hərbi əməkdaşlıq kursunun dəyişilməsi, və bəlkə də potensial çəkiyə malik yüksək prezident tribunasından səmimi, tənqidi açıqlamaların səsləndirilməsi.

Bush administrasiyası hansı yolla gedəcəyini bu günə qədər aydınlaşdırmayıb. Lakin vaxt keçdikcə, adətən biznes mühiti möhkəmlənir. İraq prezident Bushun demokratik yönlü ambisiyalarının ən üzdə olan mübahisə predmeti ola bilər.  

Bush administrasiyasının Azərbaycana, Misirə və Qazaxıstana dair atacağı növbəti addımları bu yolun ilk çətin başlanğıcında azadlıq mübarizəsində geniş yayılmış skeptisizmin timsalında əsl etibarın qazanılmasını, yoxsa sadəcə inkar olunmasını müəyyənləşdirəcək?

isagambar.az, 25.12.2005

Op-Ed Contributor
Three Tyrants, One Test

The New York Times, By THOMAS CAROTHERS, Published: December 25, 2005

Washington

PRESIDENT BUSH'S "freedom agenda" rests on the idea that promoting democracy abroad is crucial to fighting terrorism. In his view, if democracy can spread to stagnant authoritarian states in the Middle East and elsewhere, it will undercut the roots of Islamic jihadism and other forms of violent political radicalism.

This is a bold proposition, as appealing as it is unproved. American presidents of the last several decades embraced democracy promotion in principle but usually deferred it in practice when it came to friendly tyrants who supplied America with oil, sites for military bases and other economic and security benefits. President Bush's agenda implies a fundamental change in that pattern. Such relationships will have to change, not for the sake of mushy ideals, but in pursuit of a deeper, post-Sept. 11 security interest.

So, is the Bush administration serious about this? A convergence in recent months of political events in three countries - Azerbaijan, Egypt and Kazakhstan - has presented the administration with a crucial triple test. The presidents of these nations are strong-armed autocrats adept at locking in American support by providing tangible goodies. Nursultan Nazarbayev of Kazakhstan and Ilham Aliyev of Azerbaijan provide oil and natural gas, while Hosni Mubarak of Egypt offers help with the Palestinians and security cooperation in the Middle East.

All three men stifle opposition at home, often waving the red (or green) flag of a domestic Islamist threat. All apparently intend to be presidents for life. In short, they are following the precise path of high-level political stagnation that President Bush has warned of. And this sort of stagnation is especially troublesome in countries where the stymied opposition forces accurately see the United States as the regime's best friend.

All three of these leaders faced national elections this fall. Commendably, the Bush administration put all three governments on notice that it wanted them to ensure free and fair elections. In the case of Egypt, for example, Secretary of State Condoleezza Rice set out a clear list of expectations on fair procedures and conditions when she visited Cairo in June.

Yet all three leaders reacted to American pressure by behaving according to the familiar friendly-tyrant script. They made some minor improvements in the lead-up to the elections, correcting various procedural bottlenecks, allowing greater freedom for political debate and gravely declaring an unshakeable commitment to democratic elections.

In the crucial later stages of the campaign and during the voting, however, they lowered the boom. Their security forces harassed, intimidated and arrested scores of opposition advocates, stuffed ballot boxes and tampered with vote counts. In all three countries, credible neutral monitors highlighted many serious abuses and concluded that none of the elections were free and fair.

What has been the Bush administration's reaction? So far it, too, has followed the familiar script, accenting the underwhelming positives and playing down the overwhelming negatives. As Egyptian security forces brutalized peaceful opposition groups during the final two rounds of the parliamentary elections, a State Department spokesman blandly stated that "we have not received at this point any indication that the Egyptian government isn't interested in having peaceful, free and fair elections."

After the Kazakh government fell back on the same heavy-handed repressive techniques that it has used to undermine every election since the early 1990's, the State Department, with breathtaking understatement, grudgingly acknowledged that "the system is not yet flawless."

The big question now is this: Will these leaders pay any real price in their relationships with the Bush administration for having defied it on democracy? The administration has a rich selection of tools for expressing serious displeasure: delaying new trade agreements or interrupting existing ones, refusing White House visits and other diplomatic rewards, reducing economic aid, modifying military cooperation and, perhaps of greatest potential weight, issuing frank, critical words from the presidential bully pulpit.

The administration has not yet made clear which way it will go, but as each day passes the sense of business as usual solidifies. Iraq may be the most visible battleground of the President Bush's pro-democracy ambitions. But it is an exceptional case. The many autocratic allies used to getting free passes on democracy are the real proving ground for a policy that must show consistency, seriousness and results.

The administration's next steps on Azerbaijan, Egypt and Kazakhstan will do much to determine whether the "freedom agenda" will achieve genuine credibility in the face of widespread skepticism or simply be jettisoned at the first hard turn in the road.

Thomas Carothers,a senior associate at the Carnegie Endowment for International Peace, isthe author, most recently, of "Promoting the Rule of Law Abroad: The Search for Knowledge."

http://www.nytimes.com/2005/12/25/opinion/25carothers.html