AZADLIQ ÇEMPİONUMU?
Bush və demokratiya ili

Müəllif: Fred Hiatt, fredhiatt@washpost.com
Bazar ertəsi, 26 dekabr 2005, The Washington Post

2005-ci ildə prezident Bush dünyamızda «tiranlığa, zalımlığa son qoyulması» məramını milləti qarşısında bəyan etmişdi. 2006-cı ildə Bush – özünü bu il dünyanın tiranlara pərəstiş edən dövlət kimi təqdim edən Rusiyada - dünyanın «Səkkiz Nəhənginin» liderləri ilə toplantıya qatılmağı planlaşdırır.

Ən yaxşı halda, iyul ayında Sankt-Pereburqa səfər xarici siyasətin əsas qayəsi azadlığa dəstək tələbinin müşkül iş olmasını nümayiş etdirəcək. Ən pis halda isə, bu, Bushun azadlıq yöndə apardığı səylərinin qəti olaraq vaxtında göstərilməsini təsdiqləyəcəkdir.

Azadlığın dünyada yayılması tendensiyasını digər qurumlardan daha çox araşdıran «Freedom House» təşkilatı israrla bəyan edir ki, 2005-ci ili çox uğurlu il saymaq olar. Bu qurumun hesablamasına görə, dünyada 89 azad ölkə, 58 qismən azad ölkə və 45 azad olmayan ölkə vardır; 27 ölkədə müsbət dəyişikliklər getdiyi halda, cəmi doqquz ölkədə mənfi çalarlıqlar üstünlük təşkil etmişdir. «Qlobal mənzərə belədir ki, «Freedom House» təşkilatının - 1972-ci ildə başladığı qlobal azadlıq təminatını araşdırdığı dövrdən bəri azadlıq baxımından keçən il ən uğurlu illərdən biri olmuşdu», deyə qurum bildirir.

Ola bilsin ki, belədir. Misal olaraq, öz müsbət cəhətləri ilə hamının yadında qalan məqamlar da olub: Liberiyada və İraqda seçkilərin baş tutması, Ukraynada demokratik yolla seçilmiş prezidentin inauqurasiya mərasimi, Misirdə və Fələstin muxtariyyətində siyasi dəyişikliklər.

Lakin mənfi ünsürlər həmin parlaq məqamlardan da artıq olmuşdu. Ərəb dünyasında keçirilən seçkiləri udanlar – demokratik prosesə sadiqliyi nümayiş etdirə bilən və ya bəlkə də, bilməyən - İslamçı partiyalar olub. Ukraynada seçilmiş iqtidar daxili və xarici təzyiqlərlə üzləşib. Liberiya prezidenti daha zəngin ölkələrdən bəlkə də ala bilməyəcəyi yardıma ehtiyacı var.

Bundan əlavə, nəzərə çarpmayan bir çox qaranlıq məqamlar da göründü. Bush – zülmü dəstəkləməkdən geri çəkilmədiyinə, guya İraqda irəliləyişlərin olması faktlarına və gizli həbsxanaların olması haqqında yayılan məlumatlara görə - Azadlıq çempionu kimi öz etibarını qınağa qurban verdi.

Yüksək neft qiymətləri isə bu arada Venesueladan tutmuş Qazaxıstanı, Azərbaycanı, Səudiyyə Ərəbistanını idarə edən avtokratların xarici siyasətlərini ört-basdır edə bildi. Afrikada, nə vaxtsa qitənin ümid pənahı kimi tanınan Uqanda hökmdarı özünün seçkidə ona potensial olan rəqibini həbs etdirmişdi; keçən həftəsonu isə Misirin rəhmsiz rəhbəri eyni addım atdı.

Əsas neft ixracatçısı olan Rusiya özünə dost bildiyi diktatorları və hətta Almaniyanın eks-kanslerini saxlamaq üçün öz enerji gəlirinin kifayət etdiyini hesablayırdı. Prezident Putin qeyri-hökumət təşkilatlarını (QHT) tənzimləyən qanunla azad vətəndaş cəmiyyətinin son tərkibini ilbaşı boğmaq üçün balanslı siyasət yolu tutmuşdu. Prezident və onun keçmiş KQB agentlərindən ibarət qaragüruh iqtidar dəstəsi artıq televiziya kanallarını, əyalət hökumətlərini, biznesi və parlamenti öz nəzarətlərində saxlayırlar.

Rusiya bundan əlavə, nəinki qeyri-demokrat idi, eləcə də dünyada fəal antidemokrat düşərgədə dayanırdı. O, Ukrayna demokratlarını qaz qiymətlərini qaldırmaqla hədələyir, Belarus diktatoru üçün isə qiymətlərdə endirim əməliyyatına üstünlük verirdi. O, Özbəkistanda dinc nümayişi qanla susduran zülmkara dəstək nümayiş etdirdi, ona qucaq açdı. O, müharibədən bəlalara düçar olmuş, dağılmış Çeçenstanda saxta seçkilər təşkil etdirdi. O, demokratiyanı həm ölkəsinə həm də xaricə təhlükə kimi görürdü.

Beləliklə, necə olur ki, o, - sənayeləşmiş lider demokratik ölkələrin klubu kimi bir zamanlar tanınmış - Səkkizlər Qrupuna ev sahibliyi edir? O zaman 7-lər olan Qrupunun Rusiya hesabına genişlənməsini Boris Yeltsindən təkid edən Bil Klinton demişdi ki, o, «NATO-nun eləcə də NATO-Rusiya tərəfdaşlığının genişlənməsinə razı olacaq». Maliyyə naziri, Rusiyanın geridə qalmış iqtisadiyyatı buna imkan vermədiyi üçün etiraz etmişdi. Klinton isə öz növbəsində israr edirdi ki, «Rusiyanın bu Qrupa daxil olması onun gələcəyə önəm daşımasını simvolizə edəcək və Yeltsinin mövqeyini ölkəsində möhkəmləndirəcək».

O zaman həmin arqumentlərin nə şəkildə güclü olmasından asılı olmayaraq, taktika təsirsiz oldu. Qərb «klublarına» üzvlük perspektivi köklü əməkdaşlığa səbəb olmamış və demokratiyaya sığallanmaq şansı verilməmişdi. Rusiya təbii ki, «gələcəyə lazım olan» amil olaraq qalmaqdadır. Lakin onun iqtisadiyyatı 8 nəhəng demokratik ölkələr qrupuna aid olmayan Hindistanın, Braziliyanın və ələlxüsus Çinin iqtisadiyyatından kiçikdir.

Sankt-Peterburq iyul ayında gözəl olur və hökuməti idarə edən ABŞ prezidenti necə olursa-olsun Rusiya lideri ilə əlaqələr qurmalıdır. Lakin Bush onunla azadlıq mübarizəsini bölüşmək üçün təşəbbüs etdiyi tədbirə ev sahibi ilə yay tətilini keçirməsi barədə mümkün ki, fikirləşməli olacaqdır. Həmin 89 azad ölkə söylədiyimiz Qrup üzrə çox sayda variantların təqdim olunması istisna olunmur.

isagambar.az, 26.12.2005

Champion Of Freedom?
Bush and the Year In Democracy

By Fred Hiatt, fredhiatt@washpost.com

Monday, December 26, 2005; A39, The Washington Post

In 2005, President Bush set before the nation the goal of "ending tyranny in our world." In 2006, he is scheduled to attend the first meeting of Group of Eight leaders in Russia, which spent this year positioning itself as a leader of the world's pro-tyranny camp.

At best, Bush's attendance in St. Petersburg in July will demonstrate the complexities of claiming freedom-promotion as the central goal of foreign policy. At worst, it will be seen as proof that Bush's commitment to liberty is highly situational.

Freedom House, a nonprofit organization that tracks trends in liberty more closely than anyone else, insists that 2005 actually was a pretty good year. There are 89 free countries, 58 partly free and 45 not free, by its tally. Trends were positive in 27 countries, negative in only nine: "The global picture thus suggests that the past year was one of the most successful for freedom since Freedom House began measuring world freedom in 1972," the organization maintained.

Maybe so. There were obvious bright spots: elections in Liberia and Iraq, the inauguration of a democratically chosen president in Ukraine, stirrings of political change in Egypt and the Palestinian Authority.

But even those bright spots had shadows. The gainers in Arab elections were Islamist parties that may or may not be committed to the democratic process. The elected government in Ukraine faced internal and external pressures. Liberia's president will need help from wealthier countries that she may not receive.

And there seemed to be plenty of dark spots without silver linings. Bush undermined his own credibility as a champion of freedom with his refusal to abjure torture, his purchasing of positive news in Iraq and his secret detention policies.

High oil prices meanwhile lubricated the foreign policies of autocrats from Venezuela to Kazakhstan, Saudi Arabia to Azerbaijan. In Africa, Uganda's ruler, once seen as a hope of the continent, threw his likely electoral opponent in jail; just this past weekend, Egypt's craven leader did the same. Nigeria's elected president was reported to be flirting with tearing up his constitution to grab a third term.

In South America, another elected president, Venezuela's Hugo Chavez, consolidated one-party rule and moved to export his brand of populist autocracy to neighboring nations.

The Nelson Mandela of Asia, Burma's Nobel Peace laureate Aung San Suu Kyi, finished the year as she began it, under house arrest and cut off from the world by her country's military dictators. North Koreans remained imprisoned inside a totalitarian nightmare, and their immediate neighbors (South Korea, China, Russia) didn't seem to care much. The contradictions between China's economic growth and its lack of rule of law grew more acute -- but China's new-generation leaders, who many had hoped would promote political reform and freedom of expression, squelched them instead.

Russia, a major oil exporter, found its energy revenue sufficient to prop up friendly dictators and even to buy a German ex-chancellor. President Vladimir Putin at year's end was poised to stifle the last outpost of uncontrolled civil society, with a law regulating nongovernmental organizations. The president and his ruling clique of former KGB agents already had brought television, provincial government, business and parliament under their control.

And Putin was not only a non-democrat at home; he was an active anti-democrat in the world. He threatened to raise gas prices for Ukraine's democrats and lower them for Belarus's dictator. He embraced Uzbekistan's strongman for bloodily suppressing a Tiananmen-like demonstration. He orchestrated phony elections in war-ravaged Chechnya. He saw democracy as a threat, at home and abroad.

So how does he come to be hosting the Group of Eight -- what used to be known as the club of leading industrialized democracies? Bill Clinton, who pressed to expand what was then the G-7 to include Boris Yeltsin's Russia, said he offered membership so that Yeltsin "would agree to NATO expansion and the NATO-Russian partnership." And when finance ministers objected that Russia's shrunken economy didn't rate inclusion, Clinton argued that "being in it would symbolize Russia's importance to the future and strengthen Yeltsin at home."

Whatever the merits of those arguments at the time, the tactics didn't work. The prospect of membership in Western "clubs" isn't inducing much cooperation, and democracy was not given a chance to gel. Russia remains "important to the future," of course, but its economy is smaller than those of non-G-8 democracies India and Brazil, and certainly smaller than China's.

St. Petersburg is lovely in July, and a U.S. president has to maintain a relationship with Russia's leader, come what may. Still, maybe Bush ought to think about spending his summer holiday with a host who shares his freedom agenda. There ought to be plenty of options in the Group of 89.

http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2005/12/25/AR2005122500652.html