Sahibkara iki yük - biri qanuni, biri qanunsuz

Dövlət öz öhdəliyinin yerinə yetirilməsini sahibkarların üzərinə atır

22 faizlik sosial vergini ödəyən sahibkar əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinət ödəməməlidir

Azərbaycanda yaşanan problemlər təkcə məmur özfəaliyyətindən deyil, həm də qanunlardakı ziddiyyətli məqamlardan qaynaqlanır. Qanunların hazırlanması və qəbulu prosedurunun iştirakçılarının bu qanunlara münasibəti son nəticədə qanunların özündə büruzə verir. Bu da qanunların aliliyi haqqında fikirlərə xələl gətirir.

Qanunun icrasını təmin etməyə məsul olan orqanların qanunların hazırlanmasında fəal iştirakı və qanunvericilik sənədlərinin onlara sərf edən şəkildə qəbuluna təsir göstərmək imkanlarının böyüklüyü son nəticədə belə halların yaranmasına səbəb olur. Bu yazıda deyilənləri təsdiq edən nümunələrdən birinə baxılacaq.

2005-ci il yanvarın 1-dən qüvvəyə minən "Azərbaycan Respublikasının Dövlət Sosial Müdafiə Fondunun 2005-ci il büdcəsi haqqında" 3 dekabr 2004-cü il tarixli qanunun 8-ci maddəsində sığortaolunanlara əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə hesablanmış müavinətin ilk 14 günlük məbləğinin sığortaedənin vəsaiti hesabına ödənilməsi qaydası müəyyən edilib. İlk baxışdan adi görünə biləcək bu hal əslində qanunların qəbulu prosesində baş alıb gedən məsuliyyətsizliyin və özəl maraqların göstəricisidir.

"Sosial sığorta haqqında" 18 fevral 1997-ci il tarixli qanuna əsasən sosial sığorta vətəndaşların əmək haqlarının, gəlirlərinin və ya əlavə xərclərinin kompensasiya edilməsinə, habelə itirilməsinin qarşısının alınmasına yönəldilmiş təminat formasıdır. Qanunun 3-cü maddəsinə əsasən sosial sığortanın prinsiplərinə ümumilik, müntəzəmliyə dövlət təminatı, subyektlərin hüquq bərabərliyi, dövlət sosial sığortasının məcburiliyi və işçilərə əmək qabiliyyətinin itirildiyi hər bir halda təminat verməsi aiddir. Qeyd edək ki, qanuna uyğun olaraq sosial sığorta hadisələrindən biri də əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsidir (maddə 4).

Sığortaolunanlara əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə müavinətin ilk 14 günlük məbləğinin sığortaedənin öhdəsinə qoyulması qanunvericiliyin bir sıra müddəalarına zidd olmaqla yanaşı, həm də sosial sığortanın subyektlərin hüquq bərabərliyi prinsipinin pozulmasıdır. Belə ki, "Sosial sığorta haqqında" qanuna əsasən sığortaedən (müəssisə, sahibkar və s.) hesablanan əməyin ödənişi fondunun 22 faizi həcmində məcburi dövlət sosial sığorta haqqı hesablamalıdır. Əlavə olaraq əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə ödənilməli müavinətin əsas hissəsinin də müəssisənin və ya sahibkarın üzərinə yüklənməsi subyektlərdən birinin digərinin hüquqlarını kobud surətdə pozmasıdır. Burada subyektlərdən biri olan dövlət öz hegemon mövqeyindən istifadə edərək öz öhdəliyini başqasının - sığortaedənin üzərinə atır.

Deyilənlərdən məqsəd müəssisənin və ya sahibkarın öz hesabına ödəyəcəyi müavinət müqabilində hansı maliyyə itkilərinə məruz qala biləcəyini şərh etmək deyil. Onsuz da onların qeyri-rəsmi olaraq hansı ödənişlər hesabına sahibkarlıqda duruş gətirdiyi hamıya məlumdur. Heç dövlətin həmin yenilik hesabına varlanacağı da gözlənilən deyil. Söhbət ondan gedir ki, sosial sığortanın prinsiplərindən biri kobud surətdə pozulur və bu pozuntu qanun səviyyəsinə yüksəldilir. Müəssisə və ya sahibkar hesablanmış əməyin ödənişi fondunun 22 faizi həcmində məcburi dövlət sosial sığorta haqqını ödəməklə öz öhdəliyini yerinə yetirmiş olur. Bunun üstündən onlardan əmək qabiliyyətinin müvəqqəti itirilməsinə görə işçiyə müavinət ödənilməsini tələb etmək heç bir məntiqə sığmır.

Yazının əvvəlində qeyd etmişdim ki, adıçəkilən müavinətin ödənilməsinin müəssisə və ya sahibkarın üzərinə qoyulması qanunvericiliyin bir sıra müddəalarına da ziddir. Həmin ziddiyyətlərdən yalnız birinə diqqət yetirmək kifayətdir. Azərbaycan Konstitusiyasının "Vergilər və başqa dövlət ödənişləri" adlanan 73-cü maddəsinin 2-ci bəndində göstərilir: "Heç kəs qanunla nəzərdə tutulmuş əsaslar olmadan və qanunda göstərilmiş həcmdən əlavə vergilər və başqa dövlət ödənişləri ödəməyə məcbur edilə bilməz." Lakin artıq qeyd etdiyim kimi, müəssisə və ya sahibkar sosial sığorta haqqında qanuna uyğun olaraq öz öhdəliyini yerinə yetirdikdən sonra əlavə olaraq dövlətin öhdəliyini də yerinə yetirməyə məcbur edilir.

Deyilənlər qanunların hazırlanması və qəbuluna məsuliyyətsiz yanaşma nümunələrindən biridir. Tutaq ki, müavinət ödənilməsi öhdəliyinin sığortaedənin üzərinə qoyulması maddəsinin qanuna salınması təşəbbüsü ilə çıxış edən Dövlət Sosial Müdafiə Fondu olub və orada bu müddəanın anormallığını başa düşməyə savadı çatan birisi tapılmayıb. Amma axı qanun qüvvəyə minənə qədər bir neçə instansiyadan keçib. Məhz həmin instansiyalarda qanunvericilik aktlarına başdansovdu münasibət sonda belə zidiyyətli məqamların meydana çıxması ilə nəticələnib.

Təhmasib Hüseynli tahmasibh@yahoo.com

"Azadlıq" jurnalı, №2, 11 iyul 2005-ci il