Şəhid jurnalist
Elmarı xatırlayarkən?

Qorxulu mart

Budur qorxa-qorxa gözlədiyimiz mart ayı da gəldi. Əvvəllər mart ayının gəlməsini səbirsizliklə gözləyirdik. Həm fevralın soyuğundan canımız qurtarırdı, həm də Novruz yaxınlaşırdı. Bu il isə tamam əksinə oldu, fevralın bitməsini heç istəmirdik. Tərs kimi bu fevral da 28-dən oldu. Məncə Azərbaycanda sağlam düşüncəli hər bir şəxs belə hissləri keçirir. Nə üçün? Cavab birdir. Elmarın qətlinin üstü açılmadı, əksinə onu aradan götürən hakimiyyət tərəfindən ört-basdır edildi. Bu, bütün sağlam düşüncə sahiblərinin təhqirindən başqa bir şey deyil. Bizlər Elmarın qətli ilə təhqir olunduq və bu bir ildir ki, davam edir və üstü açılmayana qədər də təhqir olunmuş qalacağıq...

Əhəmiyyətsiz görünən informasiyalar?

Elmar qüvvətli şəxsiyyət idi. Onunla hər söhbət eləmirdik. Amma həmsöhbətinə onun danışığının səviyyəsindən asılı olmayaraq diqqətlə qulaq asırdı. Hər şeydən, hər bir situasiyadan informasiya qoparmaq istəyirdi. Çoxları elə bilir ki, Elmara informasiya özü axıb gəlir, hökumət üzvləri özləri hər şeyi ona ötürürdü. Təbii ki, ona informasiya ötürənlər də az deyildi, amma çox şeyi o özü düşünüb, araşdırıb tapırdı. Məsələn, Elmar birisi ilə söhbətdə Azərbaycana Çindən və Dubaydan gələn yüklər üçün qeyri-rəsmi gömrük rüsumunun yenidən artırılmasını bildi. Əslində bu elə də qiymətli informasiya deyildi. İlin o baş-bu başı gömrük dəllalları sahibkarlardan alınan “rüsumu” artırırdı. Məsələn, elə bu yaxınlarda dolya sahibləri kosmetika və parfümeriya məhsullarının idxalından yığılan poborların məbləğini kəskin şəkildə artırmışdılar. Elmar o dəqiqə bunun səbəbini araşdırmağa başladı. Məlum oldu ki, bunun əsas səbəbi gömrükdən gələn poborları tənzimləyən, ailəyə məxsus dolya sahiblərinin xərclərinin artması olub. Tayfanın istənilən xərci isə camaatın hesabına ödənməlidir axı... Beləliklə biz şahidi olduq ki, Elmar adi jurnalistlərin əhəmiyyət vermədikləri şeylərə necə diqqət yetirir və ondan qiymətli material hazırlayırdı.

Ekstrem jurnalist

Onu sözün əsl mənasında ekstrem jurnalist adlandırmaq olar. Hər bir ölkədə Elmar kimi ekstremlər olmur. O sanki belinə şəhid kəməri bağlayıb, hər an onu özü ilə birlikdə partlatmağa hazır idi. Razılaşın ki, belinə şəhid kəməri bağlamaq hər kişinin işi deyil. Azərbaycanda hünərli jurnalist az olmayıb və indi də var. Onlar da öz qəzet və jurnallarının səhifələrində rəhmətlik tayfa başçısı, onun oğlu, qardaşları və gəlini barədə kəskin sözlər yazmaqdan çəkinməmişlər. “Azadlıq” və “Yeni Müsavat” qəzetlərində və bu qəzetlərin təsis etdikləri jurnallarda tayfa üzvləri barəsində elə sözlər oxumuşuq ki, tüklərimiz biz-biz durub. Lakin bütün sadaladığım informasiya vasitələrinin sahibləri sağ-salamatdırlar, və ya hələlik salamatdırlar, hətta heç birini türməyə də salmayıblar. Elmarı isə həbs də etdilər, repressiya da, sonda da vurdular. Çox adam deyir ki, Elmar rusdilli idi, onun yazdıqlarını dünyanın hər yerində oxuyurdular və bu, tayfa üzvlərini həddən artıq qıcıqlandırırdı. Məncə bu yanlış fikirdir. Elmarı ona görə öldürmədilər ki, o rus dilində yazırdı, ona görə öldürdülər ki, Elmarın sözləri onun qətlini sifariş verənlərin düz ürəyinə sancılırdı. Bu sözlər kəskinliyinə görə deyil, sərrastlığına görə kəsərliydi. Belə sözləri o adamlar həzm edə bilməzdi. “Monitor”un hər nömrəsi bu adamları sümüyünə qədər yandırırdı. Elmarın heç bir əmlakı-pulu yox idi ki, onu əlindən almaqla hayıf çıxaydılar. Elmarı məhkəmə ilə bezdirmək istəyənlər sonda özləri bezmişdilər. Bir dəfə Elmardan bu mənasız məhkəmələrə niyə ümumiyyətlə məna verib getdiyini soruşmuşdular, axı hər şey gün kimi aydın idi. O demişdi ki, qoy bu köpəyuşağı mənasızlıqdan özləri bezsinlər. Bəli, “köpəklərdən” ibarət bütöv bir sistem Elmarın əlində aciz qalmışdı, ondan nə məhkəmələrlə, nə evindəki 3-4 stulu opis etməklə, nə ofisdən-ofisə qovmaqla, nə də ki, jurnalı çap etdirdiyi mətbəələri bağlamaqla hayıf çıxa bilmirdilər. Elmarı çətinliklər daha da sərtləşdirirdi. Milyardları və aqressivlikləri ilə bütün dünyaya meydan oxuyan bir tayfa sözün əsl mənasında tək qələmi olan bir jurnalistə qarşı nə eləmək lazım olduğunu bilmirdi...

Klassik və hərtərəfli jurnalist

Çoxları hələ də bilmir ki, “Monitor”dakı imzaların çoxu elə Elmarın özünün idi. İqtisadiyyata aid məqalələrin də həmçinin. Maraqlıdır, Elmarın özünün tikinti mühəndisliyi ixtisası ilə iqtisadiyyatı haradan belə öyrənmişdi. Bir dəfə Moskva təhsilli bir iqtisadçı Elmara öz məqaləsini vermişdi. Məqalə “Monitor”da çap olunanda o, öz məqaləsini tanıya bilməmişdi. Elmar sərrast şəkildə məqaləyə əlavələr edib, onu klassik bir mövzuda işləmişdi. Ümumiyyətlə Elmarın bütün yazdıqları öz elmiliyi ilə fərqlənir. Yəni hər birimiz məqalə yaza bilirik. Mövzu aktual ola da bilər, materiallar da kəskin, amma bu məqalə bir-iki həftəyə elə köhnələ bilər ki, o söz yığnağına çevrilər, amma Elmarın məqalələri zaman kəsiyində nəinki öz aktuallığını itirir, hətta getdikcə daha da aktuallaşır. Yazını yazmazdan qabaq “Monitor”un arxivini qurtdalayaraq, Elmarın 3-4 məqaləsini bir daha gözdən keçirdim, onlar elə bil bu gün yazılmışdı. Kimsə deyə bilər ki, bu tayfa hakimiyyəti dövründə Azərbaycanda nə dəyişir ki, məqalələrin aktuallığı da dəyişsin, amma elə gəlin özümüzdən başlayaq, bir-iki ay qabaq yazdığımız məqalələrə göz gəzdirək...

Sərrast başlıqlar

Bilmirəm hansı dahi deyib, amma çox yerində deyib ki, “başlıq yazının əsas hissəsidir”. Sovet dövründən hətta mənə bir fakt məlum idi ki, “Komsomolskaya Pravda” qəzetində xüsusi bir müxbir postu ayrılmışdı ki, yazılara başlıqları bu postda oturanlar müəyyənləşdirsin. Azərbaycan jurnalistikası bu baxımından “Monitor” jurnalından çox şey öyrənməlidir. Jurnalın hər bir sayında dərc olunmuş məqalələrin, hətta kiçik xəbərlərin başlıqları çox məna və əhəmiyyət daşıyırdı. Deyilənə görə, hakimiyyət üzvlərinə ən çox təsir edən amil də elə bu idi. Əlbəttə bütün başlıqları Elmar özü fikirləşməsə də “Monitor”un başlıqlarının sərrast və kəsərli olmasında onun ağlı, erudisiyası birmənalıdır. Elmarın fikirləşdiyi məqalə başlıqları o qədər gözlənilməz idi ki, bəzən adi insanlar həmin məqaləni oxuyub başlıqdakı sərrast mənanı duymurdular, baxmayaraq ki, Elmar başlıqları böyük hərflər və ya fonla bəzəyirdi...

Söyüşsüz keçməyən ömür

Elmarı yaxından tanıyanlar yaxşı bilir ki, Elmarın şifahi danışığı söyüşsüz keçmirdi. Baxmayaraq ki, o həm orta məktəbi, həm də institutu rusca qurtarmışdı, amma şifahi Azərbaycan dilini təmiz bilirdi. O, mətbuatda və kitablarda heç bir zaman dərc olunmayan şifahi xalq yaradıcılığından elə məsəllər işlədərdi ki, onu haradan eşitdiyinə məəttəl qalardın. Bir dəfə “nə üçün məhz Xocalı faciəsinin ildönümündə “Azadlıq” qəzetinin işçiləri “3 Palma”ya bazlığa getmişdilər ki, polislər də niyə onların “cinayətinin” üstünü açdı” məsələsini onunla müzakirə edirdik. Bu o zaman idi ki, hamı bu iki jurnalistləri populiscəsinə qılınclayırdı. Elmar buna cavab olaraq onların müdafiəsinə şifahi xalq yaradıcılığından elə bir məsəl gətirdi ki, sanki, 100 il Azərbaycanın şifahi xalq yaradıcılığı ilə məşğul olmuşdu. Hayıf ki, onun misal gətirdiyi qeyri-senzuralı atalar sözünü yazıda vermək olmaz... Elmarın nə üçün tez-tez söyüşə əl atmasını düzgün anlamaq lazımdır. Bu rejimə söyməyib nə eləyəsən!...

Qələbə bizimlədir!

Rafiq Məmmədli, mammadli@mail.com
”Bakinskiye Vedomosti”, No 46, 4 mart, 2006-cı il
www.monitorjournal.com