“Cəmiyyət müqavimət gücünü artırmalıdır”

İsa Qəmbər: “Mətbuata təzyiqlərlə bağlı daha təsirli addımlar barədə düşünmək lazımdır”
“Partiyalarsız mətbuat, mətbuatsız müxalifət mümkün deyil”

2006-cı il başa çatmaq üzrədir. Artıq ilin yekunlarının dəyərləndirilməsi, arxada qalan on iki aya müxtəlif yönlərdən qiymət verilməsi, gələn illə bağlı proqnozların səsləndirilməsi prosesi başlanıb. Müsavat Partiyasının başqanı İsa Qəmbərlə dünənki söhbətimizdə də əsasən ilin yekunları və növbəti ildə görüləcək işlərlə bağlı məqamlara toxunduq. İlk sualımız mətbuata və ayrı-ayrı jurnalistlərə qarşı təzyiq və təqiblər barədə oldu.

- ANS telekanalının yayımı bərpa edildikdən, mətbuata hücumlar bir qədər səngidikdən sonra hakimiyyətin mediaya yönəlik ənənəvi siyasətini dəyişməsi ilə bağlı müəyyən ümidlər yaranmışdı. Amma srağagün baş verən hadisə - “Azadlıq” qəzetinin əməkdaşı Nicat Dağların döyülməsi - vəziyyətin yenə də gərgin olaraq qaldığını deməyə əsas verir. Sizcə, bu, nəyin göstəricisidir?

- Elmar Hüseynovun qatilləri hələ bu günə qədər də qanun qarşısında cavab verməyiblər. Bir neçə aydan sonra onun qətlə yetirilməsinin iki ili tamam olacaq. Ondan əvvəl və sonra jurnalistlərə qarşı baş verən cinayət xarakterli hərəkətlərin heç biri açılmayıb. Təbii ki, cinayətlər açılmadıqca onu törədənlər də azğınlaşırlar. Baş verənlər rejimin xarakterindən, hakimiyyətdəki adamların davranış normalarından və təbii ki, İlham Əliyevin ən azı hakimiyyətə nəzarət edə bilməməsindən xəbər verir. Çünki bu cinayətlərin hamısı da olmasa, əksəriyyəti asanlıqla açıla bilər. Onlardan bir-ikisi açılsa, sifarişçilər və icraçılar narahat olarlar və özlərini yığışdırarlar. Dünənki (srağagünkü - red.) hadisəni mən bu cəzasızlığın nəticəsi kimi dəyərləndirirəm. Cəmiyyət bu tipli hadisələrə kifayət qədər reaksiya verir. Ancaq görünür, ictimaiyyət, siyasi partiyalar, media birlikləri, insan haqlarının müdafiəsi təşkilatları daha təsirli reaksiyalar, addımlar barədə düşünməlidirlər.

- Azad sözə son təpkilər ölkədəki demokratik qüvvələri Koordinasiya Mərkəzi adlı qurumda bir araya gətirdi. Amma təəssüf ki, bu qurumun ömrü çox qısa oldu.

- Bilirsiniz ki, bu gün (dünən - red.) qərar verilib ki, Koordinasiya Mərkəzinin dekabrın 28-də toplantısı keçirilsin və biz də orada iştirak edəcəyik. Koordinasiya Mərkəzi noyabrın 21-də yaranmışdı. Bu qurumun yaradılmasında əsas məqsəd “Azadlıq” qəzetinin, “Turan” İnformasiya Agentliyinin və başqa qurumların öz ofislərindən çıxarılmalarının qarşısını almaq idi. Təəssüf ki, bu mümkün olmadı və hakimiyyət üç gün keçməmiş həmin qeyri-qanuni addımı atdı. Təbii ki, bundan sonra Koordinasiya Mərkəzi öz prinsipial mövqeyini bildirdi, bəyanatlar verdi. Amma sonra qurumun işində müəyyən problemlər yarandı. İlk mərhələdə Mərkəzinin işləməməsinin səbəbi siyasi partiyalar arasında fəaliyyət formaları ilə bağlı fikir müxtəlifliyi ilə izah olunurdu. Ancaq getdikcə məlum olur ki, problem yalnız siyasi partiyalarla bağlı deyil. Bizim 21 noyabrda Kooridinasiya Mərkəzinin sədri seçdiyimiz hörmətli Mehman Əliyevin son müsahibələrinə diqqət yetirmisiniz yəqin ki. O, açıq qeyd edir ki, Koordinasiya Mərkəzinin işləməsi üçün siyasi partiyalarla yanaşı, həm də QHT-lərdən, qəzet redaktorlarından, millət vəkillərindən ibarət bir formatda çalışmaq lazımdır. Qəzet redaktorları isə bu formatda bir araya gələ bilmirlər. Çünki bir sıra KİV rəhbərləri yalnız media nümayəndələrinin iştirak etdiyi birliklərdə iştirak etsələr də, siyasi partiyaların, müxalifətin cəlb olunduğu qurumlara qatılmağa görünür, ehtiyat edirlər. Mən Mehman bəylə bu barədə bir neçə dəfə telefonla danışmışam və onun mövqeyini gözləyirəm. Əgər yalnız bir neçə qəzet redaktoru bu formatda fəaliyyət göstərməyə razıdırsa, o zaman ya biz burada fəaliyyətə başlamalıyıq, ya da ki, aydınlaşmalıdır ki, bu format qəzet redaktorları olmadan işləyə bilər.

- Son zamanlar əsasən müxalif yönümlü jurnalistlər və ayrı-ayrı qəzetlər hakimiyyətin təqibləri, təzyiqlərilə üzləşir. Sizcə, bu, nə ilə bağlıdır - mətbuat həddən arıq önə çıxıb, yoxsa müxalifət siyasətçiləri və partiyaları həddən artıq passivləşib?

- Əslinə qalsa, bu sual mənə yox, hücumları təşkil edənlərə aiddir. Tez-tez mətbuatda da o fikirlərlə rastlaşıram ki, siyasi müxalifət passivdir, mübarizəni yalnız qəzetlər aparır, ona görə də hakimiyyətin hücumları qəzetlərə qarşı yönəlib. Məsələyə obyektiv yanaşaq: mətbuatda hansı həqiqətlər jurnalistlər tərəfindən deyilir ki, onlar siyasətçilərin dilindən səslənmir? Yəni hakimiyyətin korrupsioner, oğru, xalqazidd olduğu müxalifətçilər tərəfindən müsahibələrdə, bəyanatlarda, çıxışlarda daim vurğulanır.

- Yəqin sizin fikirlərinizi də bizlər yazırıq deyə daha çox hücumlara məruz qalırıq...

- Vətəndaş cəmiyyətinin “olmazsa olmazlarından” biri də budur ki, siyasi partiyalar da, qəzetlər də plüralizmin təmsilçiləridir. Vətəndaş cəmyyətinin başqa elementlərini də xatırlada bilərəm, bunların hamısı olmalıdır. Biri olmasa, digərinin mövcudluğu ya formal, ya da qısamüddətli xarakter daşıya bilər. O baxımdan demokratik düşərgə vətəndaş cəmiyyətinin əsas öndə gedən bir hissəsi olmalıdır və məncə, o funksiyanı yerinə yetirməyə çalışır. Eyni zamanda demokratik mətbuat riski azaltmaq üçün həqiqətləri yazmasa, real müxalifətçilərin dediklərinə səhifələrində yer verməsə, onda qəzetləri kim oxuyacaq, kim alacaq, kimə lazım olacaq həqiqətləri yazmayan “müstəqil” adlanan mətbuat? O mətbuatın hakimiyyətin yanında olan qəzetlərdən fərqi nədən ibarət olacaq? Ona görə də məncə, məsələni ümumilikdə götürmək lazımdır. Partiyalarsız qəzetlər barədə düşünmək perspektivsiz istiqamətdir. Qəzetlərsiz müxalifət də mümkün deyil.

- ABŞ dövlət katibinin müşaviri Barri Lovenkron ötən həftə Bakıda olanda insan haqları, demokratiya, mətuat azadlığı ilə bağlı önəmli mesajlar verdi. Bundan sonra hər kəs düşünürdü ki, bu sahələrdə müsbət çalarlar müşahidə etmək mümkün olacaq. Gözləntilər olduğu bir zamanda mətbuata qarşı daha bir xoşagəlməz hadisənin baş verməsini sizcə, ABŞ rəsmilərinin ölkəmizə səfərlərinin o dərəcədə də əhəmiyyətinin olmamasının göstəricisi saymaq olarmı?

- Mən cənab Lovenkronun səfərini çox müsbət qiymətləndirirəm. Onun özünün də qeyd etdiyi kimi ilk dəfədir ki, ABŞ dövlət katibinin demokratiya məsələləri üzrə köməkçisi, faktiki olaraq müavini Azərbaycana gəlib. İstər keçirilən görüşlərin əhatəliliyi, istər Elmar Hüseynovun qəbrini ziyarət etməsi, orada öncdən nəzərdə tutulan açıqlama verməsi, istər söylədiyi fikirlər səfərin sıradan olmadığını göstərir. Düşünmürəm ki, onun bura gəlməsi ilə problemlər dərhal öz həllini tapacaq. Sadəcə olaraq, bu səfər Qərbin, ABŞ-ın vəziyyətdən narahat olduğunu göstərir, vəziyyətə diqqəti artdırdıqlarının və daha da artıracaqlarının əlamətidir. Nəzərə alın ki, bu adam Dövlət Departamentinin müxtəlif ölkələrdə demokratiya və insan haqları ilə bağlı hazırladığı hesabatların rəhbəridir. Onun başçılıq etdiyi struktur bizim hər ilin əvvəlində tanış olduğumuz, müzakirə etdiyimiz hesabatları hazırlayır. Bizimlə söhbətində də qeyd olunan bir sıra məqamlar Qərbin Azəraycanda demokratiya və insan haqları ilə bağlı məsələlərə diqqətinin artacağından xəbər verir. Təbii ki, biz yalnız xaricilərin bura gəlib-getmələri, hesabatlarına arxayın olmamalıyıq. Cəmiyyət öz müqavimət gücünü artırmaq barədə düşünməlidir. Əsas həlledici amil budur.

- Barri Lovenkronun, ATƏT-in Demokratik Təsisastlar və İnsan Haqları Bürosunun rəhbəri Kristian Ştrohalın Bakı səfərləri zamanı verdikləri bəzi açıqlamalar, həmçinin Avropa Birliyinin Azərbaycanda mətbuatın vəziyyətilə bağlı bu günlərdə yaydığı bəyanat heç də birmənalı qarşılanmadı. Jurnalistlər və bir sıra siyasi ekspertlər beynəlxalq aləmi ölkəmizdə demokratiya sahəsində baş verən neqativ olaylara gec reaksiya verdiyi üçün kəskin tənqid etdilər. Qərbin astagəlliyi sizi də narahat edirmi?

- Bir gerçəyi dəyərləndirməyi bacarmalıyıq. Özümüz də dəfələrlə qeyd etmişik, onlar da deyiblər; Qərb üçün Azərbaycanda maraqların sıralanması var. Düzdür, onlar deyirlər ki, bu prioritetlərin hamısı onlar üçün əhəmiyyətlidir, amma özləri də onları bizim qiymətləndirdiyimiz şəkildə sıralayırlar. Qlobal və regional təhlükəsizlik məsələsi birinci, qlobal enerji təhlükəsizliyi ikinci, demokratiya və insan haqları ilə bağlı məsələlər isə üçüncü yerdədir. Bu, bizim xoşumuza gələ, yaxud da gəlməyə bilər. Amma bütün bunlar günün reallığıdır. Burda müəyyən məntiq də var. Adi insan üçün də ən önəmli məsələ təhlükəsizlik məsələsidir. Təhlükəsizlik, şəxsiyyətin toxunulmazlığı, onun yaşaya bilməsi qarantiyası olmasa, başqa dəyərlər barədə düşünmək mümkün olan məsələ deyil.
O cümlədən, hər birimiz daha sonra yaşam şərtləri barədə düşünürük. Bunu başa düşmək lazımdır. Bu gün avropalılar həddən artıq qorxurlar ki, - ABŞ qorxmur, çünki onlar prosesi idarə edirlər - qışda enerji çatışmazlığı ilə üzləşə bilərlər və öz rahat həyat tərzlərində problemlər yarana bilər. O baxımdan bu prioritet də məntiqlidir. Demokratiyaya gəlincə... Biz də deyirik, onlar özləri də razılaşırlar ki, demokratiya sadəcə, söz, şüar deyil, o da təhlükəsiz və rahat yaşamın şərtlərindən biridir. Biz də öz təhlükəsizliyimiz, yaşam şərtlərimiz haqda düşünəndən sonra ləyaqətli, ədalətli, bərabərhüquqlu yaşam istəyirik. Qərb və dünya üçün də prioritetlər bu şəkildədir. Sadəcə olaraq, biz cəmiyyəti də, beynəlxalq birliyi də inandırmağa çalışmalıyıq ki, prioritetlərin bu şəkildə sıralanması ilə razılaşa bilərik. Amma üçüncü prioritet əhəmiyyətsiz bir məsələ kimi nəzərə alınsa, əvvəl-axır üçüncü şərtin olmaması qlobal təhlükəsizliyi və enerji təhlükəsizliyini də çox ciddi təhdidlərə məruz qoya bilər. O zaman bu, birinci və ikinci prioritetlərin də önəmi sıradan çıxmış olar. Biz bu həqiqəti özümüz dərk eləməli, cəmiyyətə şərh etməli, beynəlxalq birliyi də bu barədə düşünməyə çağırmalıyıq.

- Müşahidə edirik, hər dəfə bu tipli suallara cavab verəndə Qərbi, ABŞ-ı ciddi-cəhdlə müdafiə edirsiniz. Bu, nə ilə bağlıdır?

“Gələn il ölkədə gərginlik daha da yüksələcək”

İsa Qəmbər: “Dünya miqyasında da proseslər çox gərgin olacaq”
“Mən Qərbi müdafiə etmirəm, sadəcə, reallığı ortaya qoyuram”

2006-cı il başa çatmaq üzrədir. Artıq ilin yekunlarının dəyərləndirilməsi, arxada qalan on iki aya müxtəlif yönlərdən qiymət verilməsi, gələn illə bağlı proqnozların səsləndirilməsi prosesi başlanıb. Müsavat Partiyasının başqanı İsa Qəmbərlə dünənki söhbətimizdə də əsasən ilin yekunları və növbəti ildə görüləcək işlərlə bağlı məqamlara toxunduq.

- Müşahidə edirik, hər dəfə bu tipli suallara cavab verəndə Qərbi, ABŞ-ı ciddi-cəhdlə müdafiə edirsiniz. Bu, nə ilə bağlıdır?

- Mən Qərbi, Amerikanı müdafiə eləmirəm. Sadəcə olaraq, reallıqları və onun nəticəsində aparılan təhlillərin nəticələrini ortaya qoyuram. Əgər mənim bu şərhimdə zəiflik, düzgün olmayan bir məqam görürsünüzsə, buyurun, diskussiya aparaq. Mən Azərbaycanın maraqlarını təhlil edirəm və izah da edirəm ki, adi bir insan da öz prioritetlərini həmin ardıcıllıqla müəyyənləşdirir. Bəlkə yüz insandan biri öncə ədalət, yaşam, ondan sonra təhlükəsizlik barədə düşünsün.

- Bir çox insanlar deyirlər ki, ABŞ-ın, onun hazırkı prezidentinin tənqidə açıq çox yerləri olur, amma İsa bəy onları tənqid etmir. Məsələn, Corc Buş ikinci inaqurasiya mərasimində demokratiya ilə bağlı ciddi vədlər vermişdi. Həmçinin Kondoliza Rays dövlət katibi kimi vəzifəsinin icrasına başlayanda verdiyi ilk açıqlamalarının birində təmsil etdiyi dövlət üçün demokratiyanın əsas prioritet kimi önə çıxacağını bəyan etmişdi. Amma faktiki olaraq bu vədlərin heç birinə əməl olunmadı. Hətta ABŞ ictimaiyyəti, qəzetlər bütün bunlara görə onları kəskin etdilər. Amma sizin çıxışlarınızda bunu görmürük...

- Çünki Qərbi tənqid etmək çox asan bir işdir. Bu gün Azərbaycanda Qərbi tənqid etməyən yoxdur. Səmimi şəkildə demokratiya, Azərbaycanın maraqlarını düşünən insanlar da bunu edir, saxta şəkildə özünü demokrat adlandıran, əslində isə Rusiyanın və İranını adamı olanlar da, açıq şəkildə Rusiya, İran tərəfdarı kimi çıxış edənlər də bəhanələrlə Qərbi tənqidə məruz qoyurlar. Amma gerçəklərin təhlilini aparmaq, bunu ictimai fikrin malı etmək barədə düşünmək lazımdır. Kondoliza Rays demokratiya ilə bağlı bəyanat verdi, biz də onu yüksək qiymətləndirdik. Amma bunu eləyə bilmədilər. Əgər sizi maraqlandırırsa, onu da deyim ki, bəzi məlumatlara görə, Kondoliza Raysın özünü həmin bəyanata görə tənqid ediblər.

- Kim tənqid edib?

- Vaşinqtonda prioritetlər barədə fərqli düşünən insanlar.

- Belə çıxır ki, Azərbaycanda və bölgədə proseslərin gedişatına Corc Buş, Kondaliza Rays və admnistrasiyanın digər yüksək rütbəli təmsilçiləri yox, pərdə arxasındakı gizli qüvvələr yön verirlər.

- Mən bu müsahibəni təhlil söhbətinə çevirmək istəmirəm. Təhlil özü də maraqlı bir məsələdir. Obyektiv olaraq da dünyada müxtəlif prioritetlərin tərəfdarı olan adamlar var. ABŞ-da elə insanlar var ki, onlar üçün ölkələrinin təhlükəsizliyi bir nömrəli məsələdir, yerdə qalanlar ikinci də yox, otuzuncu yerdə durur. Yaxud da Amerikada elə adamlar da var ki, onlara görə, demokratiya elə bir dəyərdir ki, onu heç nəyə qurban vermək olmaz. Təbii ki, bu insanların fikir mübadiləsi, diskussiyaları olur, qərar qəbul olunarkən fikirlər nəzərə alınır. Bundan başqa, maraqlara əsaslanan mövqelər də var. Dünyada neft işi ilə məşğul olan böyük şirkətlər, orda çalışan, həyat tərzi, yaşayışı o sahədən asılı olan insanlar var, onlar üçün enerji təhlükəsizliyi, neft məsələləri hər şeydən üstündür. Bu maraqlar Vaşinqtonda da toqquşur. Moskvada da, Avropada da toqquşa bilər. Həmin maraqların qovşağında hansısa qərarlar qəbul oluna bilər. Qərarlar qəbul olunanda isə bizim xoşumuza gəlsə də, gəlməsə də, prioritetlər o sırada müəyyənləşir. Eyni zamanda mən istəmirəm ki, biz Qərbi, dünyanı tənqid eləməyə köklənib, öz üzərimizdən məsuliyyəti kənar qoymağa meyllənək. Qərb bütün gücünü Azəraycanda demokratiyanın inkişafına qoysa belə, cəmiyyət bu məsələdə fədakarlıq göstərməsə, bizim əvəzimizdən onlar nəsə edə bilməzlər.

- İl başa çatır. Azərbaycan siyasilərinin əksəriyyəti 2006-cı ili itirilmiş il sayır. Sizcə, biz bu ildə nə itirmişik?

- Mən heç vaxt hansısa sözü birinci dediyimi xatırlatmağa ehtiyac duymuram. Ancaq Əliyev rejimi dövründə keçən illərin itirilmiş illər olduğunu ilk söyləyənlərdən biri də mən olmuşam. Təbii ki, bu ili də itirilmiş illlərdən biri sayıram. Çünki Azərbaycanımızın problemləri həll olunmayıbsa, il belə qiymətləndirilə bilər. 2006-cı ilin “itirilmiş il” adına iddia etməyə haqqı daha çoxdur, çünki bu ildə ölkəyə böyük neft pulları gəlməyə başlayıb. Yaxın illərdə bu axın daha da güclənəcək, ölkəyə on milyardlarla dollar pul gələcək. Bu imkanlar Azərbaycanın iqtisadi inkişafını da, Azərbaycan xalqınının yüksək həyat səviyyəsini də təmin etməyə yetərlidir. Bununla yanaşı xalqın prinsipial məsələlərinin həllinə də ciddi təsir etmək gücündədir. İşğal olunan torpaqlarımızın azad edilməsi və sair məsələlərlə də bağlı bunları demək olar. Böyük pulların gəlməyə başladığı bu ilk ildə nə iqtisadi inkişafla, nə də insanların həyat səviyyəsinin yüksəlməsiylə bağlı ciddi irəliləyiş gözə dəymir. Bu səbəbdən də təəssüflə qeyd etmək lazımdır ki, 2006-cı il itirilmiş sayılmalıdır. Qarabağ məsələsinin həlli istiqamətində, demokratik islahatlar sahəsində də heç bir nailiyyət yoxdur. Ona görə də bu ildə nə qədər müsbət cəhətləri görməyə çalışsaq da, müəyyən müsbət məqamları özümüz də qeyd etsək də, bütövlükdə ilin itirilmiş olduğunu qeyd etməkdən başqa çarəmiz qalmır.

- Bəs bu itkilərin olmaması üçün müxalifət nələri etməli idi, amma etmədi?

- Müxalifət hakimiyyətə gəlməlidir.

- Bəs onda niyə hakimiyyətə gəlmirsiniz?

- Hakimiyyətə gəlməyin də yolu həddən artıq çətindir. Çünki Azərbaycanın indiki iqtidarı zorakı metodlarla idarə olunur, repressivdir, xalqa qarşı hər cür cinayətləri etməyə hazırdır. Ona görə də bu illər ərzində hakimiyyət dəyişikliyi mümkün olmayıb.

- 2006-cı ildə müxalifət bir dəfə olsun kütləvi aksiya keçirmədi. Aydındır ki, hakimiyyət buna imkan vermədi. Amma təcrübə göstərir ki, hakimiyyət icazə vermədiyi zamanlarda da müxalifət cəhd edəndə, beynəlxalq təşkilatların müdaxiləsindən sonra hökumət məcbur olub geri çəkilib və aksiyalara icazə verilib. Bu il belə bir cəhd olmadı. Bunun səbəbi nə idi?

- Adətən sizin dedikiləriniz daha çox seçki ilindən əvvəlki ilə təsadüf edir. Bu il isə seçki ilindən sonrakı ildir. Adətən Azərbaycanda ən passiv illər seçki ilindən sonrakı illər olur. Bu, 2001-ə də, 2004-ə də aid edilə bilər. Bu dəfə isə bəlkə də passivlik daha ciddi göründü, çünki cəmiyyətdə dəyişikliklərin olmasına inam həddən artıq sarsıldı. Müxalifətin gücü də cəmiyyətdir, ictimai fəallıqdır. İctimai fəallıq həddən artıq aşağı olan səviyyədə yalnız müxalifət funksionerlərinin ənənəvi fədakarlığı hesabına hansısa aktivlik nümayiş etdirmək partiyaların fəallığa can atdıqlarını sübut edə bilərdi. Amma bu, real dəyişikliklərə gətirib çıxara bilməzdi. Bu baxımdan bu il böyük fəallıq müşahidə olunmadı. Düşünürəm ki, növbəti ildə fəallıq gündəmə gələcək.

- Cəmiyyətin fəal olmaması ilə yanaşı, onu fəallaşdıran, lokomativ rolunu oynayan, qərar verən insanların özlərində ruh düşkünlüyünün olması də cəmiyyətə təsir edir...

- Cəmiyyətdəki inamsızlıq təbii ki, müxalifətə də sirayət edir. Hesab eləmirəm ki, müxalifətdəki inamsızlıq müxalifətə sirayət edir, əksinə, cəmiyyətdəki inamsızlıq müxalifətə təsirini göstərir. Eyni zamanda qərar qəbul etmək məsuliyyəti var. Müsavat Partiyası çox məsuliyyətli insanlardan ibarət partiyadır və partiya rəhbərliyi razılaşdırılmamış aksiyalarla bağlı hər hansı qərar qəbul edəcəksə, Müsavat üzvlərinin böyük, ilk növbədə fədakar bir hissəsi kütləvi aksiyalarda iştirak edəcəklər. Amma biz həmin aksiyaların müsbət nəticə verməyəcəyi fikrindəyiksə, nəyə görə öz fədakar insanlarımızı polis dəyənəklərinin altına çağırmalıyıq?

- Oktyabr ayında qəzetimizə verdiyiniz müsahibədə demişdiniz ki, qarşıdakı iki ay arxada qalan on aydan daha maraqlı olacaq. Bu iki ay xoşagəlməz hadsələrlə yadda qalsa da, sizin proqnozunuz doğruldu. Həmin müsahibədə onu da demişdiniz ki, 2007-ci il 2006-dan daha maraqlı olacaq. Nə baş verə bilər qarşıdakı ildə? Siz gələn ildən nələri gözləyirsiniz?

- Doğrudan da son iki ay gərgin və maraqlı keçdi. İstər daxildəki proseslər, istər beynəlxalq hadisələr ilin mənzərəsinə öz təsirini göstərdi. Bu, artan xətlə davam edəcək. Daxildəki, regionda və dünya miqyasında proseslər bütün parametrlərilə çox gərgin keçəcək. Bu isə müşahidəçilər üçün çox maraqlı, iştirakçılar üçünsə ciddi problemlər yarada, ciddi imkanlar da aça bilər.

- Bu il həm də ABŞ-İran münasibətlərinin gərginləşməsiylə yadda qaldı. Bir çox siyasətçilər, ekspertlər il boyu ABŞ-ın İrana hərbi müdaxilə edəcəyi haqda proqnozlar səsləndirsələr də, bu, özünü doğrultmadı. Bəs 2007-ci ildə ABŞ-İran münasibətləri necə ola bilər?

- Biz İranının nüvə proqramının dinc, demokratik yolla dayandırılması ilə bağlı arzumuzu ifadə etmişdik. Onu da istisna etməmişdik ki, bu il hərbi əməliyyatlar da başlana bilər. Bunu demək üçün də əsaslar yox deyildi. Prezident Buşun stolunun üstündə bütün variantların hazır durması haqda dəqiq məlumatlar var və bu, mətbuatda da öz əksini tapıb. 2006-cı ildə ABŞ-ın sərt addımlar atmamasının bir səbəbi də İraqda vəziyyətin sabitliyə doğru inkişaf etməməsi oldu. Bütün bunlar bir ölkədə hədəflərə çatmamış, başqa bir ölkəylə bağlı gərginliklərin yaranmasına imkan vermədi. Amma bu məsələ də gündəlikdə qalır. Bir neçə gün əvvəl BMT Təhlükəsizlik Şurasında İranla bağlı bir sıra sanksiyaları nəzərdə tutan qətnamə qəbul olundu. Rusiyanın təsiriylə həmin qətnamə Qərbin istədiyi kimi, çox sərt olmasa da, kifayət qədər ciddi bir sənəddir. Yəqin ki, özlərinin də bəyan etdikləri kimi, İran buna əməl etməyəcək. Qətnaməyə əməl etməmək isə sonrakı addımları da şərtləndirəcək. Müsavat Partiyasının bu məsələ ilə bağlı mövqeyi son dərəcə aydın və şəffafdır. Biz məsələnin yalnız və yalnız dinc, diplomatik danışıqlar yoluyla həllinin tərəfdarıyıq. Eyni zamanda Azərbaycan cəmiyyətini açıq şəkildə xəbərdar etmişik ki, İranın nüvə silahı əldə etməsi təkcə qlobal və regional baxımdan yox, Azərbaycanın maraqları baxımından da çox ciddi təhlükədir.

- İlham Əliyev İrana qarşı sanksiyaların tətbiq edilməməsi ilə bağlı çağırış etmişdi. Eyni zamanda demişdi ki, Azərbaycan İrana qarşı sanksiyaların tətbiq edilməsində iştirak etməyəcək. Sizcə, bu mövqe Azərbaycana nə vəd edir?
 

“İlham Əliyevə ciddi təzyiqlər var”

İsa Qəmbər: “ABŞ-ın İrana hücumunun arxasında başqa maraqlar da dayanır”
“Hakimiyyət Dağlıq Qarabağda referendum keçirilməsinə 2005-ci ildə razılıq verib”

2006-cı il başa çatmaq üzrədir. Artıq ilin yekunlarının dəyərləndirilməsi, arxada qalan on iki aya müxtəlif yönlərdən qiymət verilməsi, gələn illə bağlı proqnozların səsləndirilməsi prosesi başlanıb. Müsavat Partiyasının başqanı İsa Qəmbərlə söhbətimizdə də əsasən ilin yekunları və növbəti ildə görüləcək işlərlə bağlı məqamlara toxunduq.

(əvvəli yuxarıda)

- İlham Əliyev İrana qarşı sanksiyaların tətbiq edilməməsi ilə bağlı çağırış etmişdi. Eyni zamanda demişdi ki, Azərbaycan İrana qarşı sanksiyaların tətbiq edilməsində iştirak etməyəcək. Sizcə, bu mövqe ölkəmizə nə vəd edir?

- İlham Əliyevə həm İrandan, həm Rusiyadan ciddi təzyiqlər edilir. O da təəssüf ki, danışanda çox sərt danışır, amma qərar qəbul edəndə ehtiyatlı mövqe tutur. Bir qədər əvvəl BMT Baş Assambleyasında İranda insan haqlarının vəziyyəti ilə əlaqədar qətnamə qəbul olunarkən Azərbaycan nümayəndəsinin həmin sənədin əleyhinə səs verməsi yanlış addım olmaqla yanaşı, çox da təəccüblü bir qərar idi. Çünki həmin qətnamədə həmçinin İranda milli azlıqların da hüquqlarının pozulmasına etirazlar vardı. On milyonlarla azərbyacanlının yaşadığı İranda milli azlıqların hüquqlarının pozulması ilə bağlı qətnamə qəbul edilibsə, Azərbaycan nümayəndəsinin bunun əleyhinə səs verməsi anlaşılmayan və qəbul edilməyən bir mövqedir. İlham Əliyev təzyiqlərdən çəkindiyi üçün İranla bağlı ehtiyatlı mövqe nümayiş etdirməyə çalışır. Əgər BMT Təhlükəsizlik Şurası qətnamə qəbul edibsə, bu, qurumun bütün üzvləri üçün məcburidir, deməli, Azərbacan da həmin sanksiyalarda iştirak etməlidir.

- İlham Əliyevin İranla bağlı mövqeyi Azərbaycanın bir sıra bölgələrinin insanları tərəfindən daha maraqlı və cazibəli qarşılanır, nəinki Müsavatın və onunu başqanın yeritdiyi xətt. Hətta sizin elektoratınız hesab olunan bəzi kəsimlər İranla bağlı tutduğunuz mövqeyə görə, narahatlıqlarını bildirirlər. Onlar hesab edirər ki, İlham Əliyevin bu yöndə bəyanatları daha düzgündür. Sizin bu kimi baxışlara münasitbətiniz necədir?

- Təbii ki, Azərbaycanın hər bir vətəndaşının, seçicisinin rəyi bizimçün önəmlidir. Onların etimadını qazanmağa və bunu saxlamağa çalışırıq. Amma təkcə elektoratın səsi uğrunda mübarizə aparmırıq. Biz Azərbaycanın maraqlarını təmsil edirik. Həmin maraqlar isə tələb edir ki, yalnız bu günə yox, sabaha da baxaq. Bu gün təbii ki, Azərbyacının hər bir vətəndaşı kimi biz də bölgəmizdə gərginliyin olmasını istəmirik. Başa düşürük ki, əgər ABŞ İrana qarşı hərbi əməliyyatlara başlayacaqsa, bu, Azərbacan üçün də həddən artıq mürəkkəb və çətin vəziyyət yaradacaq. Onu da başa düşürük ki, İran nüvə silahı əldə etsə, ölkəmizin müstəqilliyi əhəmiyyətli dərəcədə məhdudlaşacaq. Biz Azərbaycan siyasətçisi olaraq seçicidən daha geniş, daha uzun zaman barədə düşünməyi bacarmalı, həqiqətləri görəndə onu xalqımıza çatdırmaqdan çəkinməməliyik.
İlham Əliyevə gəlincə... O, bu gün dövlət başçısıdır, mən isə müxalifət lideri. Təbii ki, fərq təkcə bizim hadisələrə yanaşmamızda deyil, qərar qəbul etmək imkanlarımızla da bağlıdır. Qərarları mən qəbul etmirəm. Mən mövcud və gözlənilən təhlükələr barədə ictimaiyyəti xəbərdar edirəm. Qərarları isə İlham Əliyev verir. Mövzuya girmək istəmirəm, ancaq mənimçün aydındır ki, İlham Əliyev ABŞ-ın bu situasiyada istədiyinin 90 faizini verib. İlham Əliyev bir cür bəyanatlar verə bilər, amma reallıqlar başqa qərarlardan xəbər verir. Qərarlarla bəyanatlar isə üst-üstə düşmür.

- Dediniz ki, İranın nüvə silahı əldə etməsi Azərbaycan üçün təhlükələr törədər. O zaman Rusiyanın da nüvə silahının olması Azərbaycana təhlükədir...(sualı tamamlamağa imkan vermir)

- Əgər Rusiya nüvə silahını bu gün əldə etməyə cəhd göstərsəydi, yenə həmin təhlükə barədə danışacaqdıq. Ona görə də tələb edə bilmərik ki, Rusiya nüvə silahından imtina etsin. Azərbaycan və onun yerləşdiyi bu bölgə nəyə görə sürətlə demokratikləşə bilmir? Bunun qarşısını alan amillərdən biri də dünya miqyasında öz iqtisadi gücü, xoş məramıyla yox, nüvə silahı ilə söz sahibi olan Rusiyanın mövcudluğudur. Rusiya qonşu ölkələrdə normal proseslərin getməsinə imkan vermir.

- Ortada bir məsələ var. ABŞ 2003-də İraqa məhz nüvə silahı bəhanəsiylə hücum etdi. Zaman keçdikcə məlum oldu ki, Amerika sadəcə İraq neftinə sahib çıxmaq üçün Səddam rejimini devirib. Belə çıxır ki, Buş hökuməti indi də İranı nüvə silahı bəhanəsilə vurmağa hazırlaşır.

- İraq başqa, İran başqa. İranın nüvə silahı əldə etmək fikrində olması dünyanın bütün ciddi ekspertlərinə, analitiklərinə bəllidir. Bu, İraq məsələsi deyil.

- Yaxşı, ABŞ-ın İrana hücum niyyətinin arxasında başqa maraqların dayanmadığına qarantiya vermək olarmı, sizcə?

- Başqa maraqlar yox deyil. Amma Azərbaycan siyasətçisi olaraq məni narahat edən məqamı vurğulayıram. Bizi İranda yaşayan on milyonlarla soydaşımızın hüquqlarının tanınmaması, öz dillərində oxuya bilməmələri, talelərinə həlledici şəkildə təsir edə bilməmələri və İranın nüvə silahlı əldə edəcəyi təqdirdə Azərbaycanın müstəqilliyini məhdudlaşdıracağı təhlükəsi narahat edir. Ona görə mən bu mövqedən çıxış edirəm. Amma İranın nüvə silahı əldə etməsinin regional və qlobal təhlükəsizliyə ciddi təhdidi də var. Eyni zamanda Qərbin İranla bağlı başqa maraqları da ola bilər, bunu da inkar eləmək olmaz.

- Bəlkə elə birinci yerə həmin maraqları qoymaq olar...

- Nə dəyişəcək? Mən Azərbaycanın maraqlarını önə qoyuram, siz isə mənə təklif edirsiniz ki, başqa maraqlar da var, onları da xatırladın. Bilirəm ki, başqa maraqlar var və mən də Azərbaycan siyasətçisi kimi öz marağımı deyirəm. Böyük miqyasda götürəndə siyasət nədir? Hədəfləri dəqiq müəyyənləşdirmək, reallıqları təhlil etmək və bu reallıqlarla hədəfə çatmağın mümkün yollarını müəyyən etmək. Bu yolları müəyyənləşdirəndə də hansı maraqların üst-üstə düşməsi həddən artıq önəmlidir. Bizim İranın neft ehtiyatlarına, ona nəzarət etmək kimi iddiamız yoxdur. Tutaq ki, Qərbin buna ehtiyacı var. Bizim iddiamız isə odur ki, İranın nüvə silahı əldə etməsi bizimçün təhlükədir. Qərb də, digər ölkələr də bunu deyir. Deməli, bu məsələdə bizim marağımız eynidir. Ortaq maraqları qiymətləndirmək də siyasətçinin vəzifəsidir.
Bəzən bizlər Qərbin ardıcıl olmadığı, ikili standartlara yol verdiyi üçün əsəbləşirik. Amma unutmaq olmaz ki, azad dünya faktoru olmasaydı, Azərbaycan bu gün müstəqilliyini qoruyub saxlaya bilməzdi. 90-cı illərin əvvəllərində biz müstəqillik əldə etsək də, ötən əsrin 20-ci ilində olduğu kimi, yenə də Rusiyanın, ya İranın, ya da hər ikisinin nəzarəti altına keçə bilərdik. Özü də bu, təkcə Azərbaycana aid məsələ deyil. Yeni müstəqil dövlətlər yaşayırlarsa, sosialist düşərgəsindən ayrılmış Şərqi Avropa ölkələri müstəqil mövcud ola bilirsə, bu, azad dünyanın sayəsində baş verir.

- Təbii, bizim özümüzün də pis-yaxşı fəaliyyət göstərə bilməyimizdə bu amilin təsiri var...

- Hər şeyə təsiri var. Əgər bu gün İranda “Şimali İran” qəzeti çıxmağa başlayırsa, İranın yüksək vəzifəli şəxsləri Azərbaycanı İranın şimalı kimi təqdim etməyə çalışırlarsa, bu “ədalətsizliyi” nə zamansa aradan qaldırmaq barədə danışırlarsa, təhlükəni görməmək mümkün deyil. Bu ölkənin hələ nüvə silahı yoxdur bizim hava, su sərhədlərimizi keçir, Xəzərin Azərbaycana aid olan hissəsində araşdırma aparmağımızı əngəlləyir. Nüvə silahı əldə edəndən sonra çəkinəcəyi bir şey qalmayacaq. Onlar təkcə Azərbaycandan yox, Amerikadan, Rusiyadan da çəkinməyəcəklər.
Bu təhlükəni indidən görməmək mümkün deyil.

- Qarabağla bağlı ilin sonlarında aparılan danışıqların gedişi gələn il üçün problemin həlli yönündə nələri vəd edir? Prosesin gedişinə münasibətiniz necədir?

- Bütün bu müddət ərzində necə dəyərləndirmişəmsə, indi də münasibətim eynidir. Yadınızdadırsa, bu mövzu gündəmə gələndə hər zaman demişəm ki, beynəlxalq şərtlər problemin indiki mərhələdə nə ədalətli, nə də ədalətsiz həllini mümkün etmir. Təəssüf ki, problemin ədalətli həlliylə bağlı imkanları bugünkü şərtlər qapayıb. Və hələ bu mərhələ yekunlaşmayıb.

- İlham Əliyev Qarabağ barədə maraqlı və cəlbedici bəyanatlar verir. Üstəlik erməniləri hədələyir, onlara barmaq silkələyir. Beynəlxalq birliyə də bəzi mesajlar ünvanlayır. Məsələn, Azərbaycanın dövlət başçısı qəti şəkildə Qarabağ məsələsində güzəştə getməyəcəyini bildirir. Sizcə, bu bəyanatların arxasında reallıqlar dayanırmı?

- Səhv eləmirəmsə, 2004-cü ildə Avropa Parlamentinin üzvü Pier Qarton ilk dəfə dedi ki, Azərbacan hakimiyyəti mətbuatda bir cür danışır, bizimlə söhbətlərdə başqa cür.
Artıq indi Azərbaycanın dövlət başçısı da, xarici işlər naziri də Dağlıq Qarabağda referendum keçirilməsinə prinsipial razılıq verdiklərini inkar etmirlər, əksinə, etiraf edirlər. Dağlıq Qarabağda referendum keçirilməsinin nə demək olduğu isə hamıya aydındır. Vaxtilə o torpaqlarda yaşamış 40 min azərbaycanlının geri qayıtması şərtiylə belə, referendumda Dağlıq Qarabağın müstəqilliyi haqqında qərar çıxarılacaq. Bu, rejimin hakimiyyətdə qalmaq naminə 2005-ci ildə Qərbə, Minsk Qrupu həmsdərlərinə verdiyi sözdür. Bu, həm də iqtidar üçün hakimiyyət maraqlarının vətən maraqlarından öndə olmasının bir təzahürüdür. Diqqət yetirdinizsə, mən bu günlərdə partiyanın Məclisindəki çıxışımda 2006-cı ildə yadda qalan müsbət məqamların içində Qarabağla bağlı təslimçi sazişə imza atılmamasını da qeyd etdim. Hər halda, İlham Əliyev bu addımı atmadısa, bunu da qiymətləndirmək məcburiyyətindəyik. Ona görə də sərt bəyanatlar mənə o qədər də inandırıcı görünmür.

- Deməli, hesab edirsiniz ki, Qarabağın başı üzərində təhlükə hələ qalır?

(ardı gələn sayımızda)

Azər AYXAN, Mustafa HACIBƏYLİ, Məhbubə QASIMBƏYLİ