Siyasətlə məşğul olduğum uzun illər ərzində daha çox praktiki siyasətə üstünlük vermişəm. Çünki Azərbaycanda ideologiya ilə məşğul olan, kifayət qədər təcrübəli alimlər və ideoloqlar var. Eyni zamanda, öz siyasi mövcudluğunu indiki zəmanədə təhlükəsiz olan ideoloji və geopolitik məsələlərə münasibət bildirməklə məhdudlaşdıran siyasətçilər də kifayət qədərdir. Ancaq, bu, kimlərinsə bizi müsavatçılığın əsaslarından xəbərsiz olmaqda ittiham etməsinə əsas vermir. Universitetin jurnalistika fakültəsində oxuduğum dövrlərdə milliyətçiliyin və Müsavat ideologiyasının baniləri olan Əli bəy Hüseynzadə, İsmayıl bəy Qaspıralı, Əhməd Ağaoğlu, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Məhəmməd Əmin Rəsulzadə və başqalarının “Həyat”, “İrşad”, “Kaspi”, “Azad söz” qəzetlərində, “Fyüzat”, “Tərcüman” məcmuələrindəki əsərlərini öyrənmiş, onların millətimizin gələcəyi barədə düşüncələri ilə hələ o vaxt tanış olmuşam. Bu mütəfəkkirlərin əsərləri barədə görkəmli müsavatşünas professor Şirməmməd Hüseynova imtahan vermişəm. Həm də nəzərə almaq lazımdır ki, Ş.Hüseynov sovet dövrü olmasına baxmayaraq, hələ o dövrdə müsavatçılığın alovlu təbliğatçılarından idi. Heç şübhəsiz, bu amil ölkədə milli-azadlıq hərəkatının ilk günlərindən bu hərəkata qoşulmağımda ciddi rol oynayıb.
Müsavatçılıq haqqında geniş və əhatəli danışmaq niyyətindən uzaq olaraq, bəzi mübahisəsiz, bugünkü diskussiyada vacib olan məqamlara diqqəti cəlb etmək istərdim.
Müsavatçılıq bütün dövrlərdə millətimizin və dövlətimizin inkişafı üçün ən aktual olan problemləri başlıca hədəf kimi qəbul edib. “İslamlaşmaq” şüarını qəbul edən müsavatçılar ötən əsrin əvvəllərində bütün Şərqdə ilk dəfə qadınlara səsvermə hüququ verdilər. Həmin dövrdə hətta bəzi Avropa ölkələrində qadınlara belə hüquq verilməmişdi. Müsavatçılar “Türkləşmək” şüarı ilə millətimizin assimilyasiyasının qarşısını almağa çalışırdılar. “Türkləşmək” ruslaşmamaq, farslaşmamaq deməkdir. Özünü dərk et, özünü tanı deməkdir. Həmin dövrdə millətimiz özünü “müsəlman”, ziyalılarımızın əksəriyyəti isə “tatar”, “Qafqaz tatarı”, “Azərbaycan tatarı” və s. adlandırırdı. Müsavatçılıq üstün millət düşüncəsini qəbul etmir. Belə olmasaydı, Müsavatçılığın ana şüarlarından biri “Avropalılaşmaq” olmazdı. Həm də böyük Əli bəy Hüseynzadə xristianlaşmadan, firəngləşmədən avropalılaşmağın zəruriliyini izah edirdi. “Firəngləşsək, bu, firəngin inkişafı olar” deyirdi. Dini məsələlərə fərqli yanaşan M.F.Axundovdan başlayaraq, ondan təxminən yüz il sonra yaşamış M.B.Məmmədzadəyədək bütün işıqlı insanlarımız Avropa dəyərlərinə yiyələnməyin, Avropaya öz dinimizlə, dilimizlə, milli məfkurəmizlə qovuşmağımızın zəruriliyini başlıca milli hədəflərimizdən biri hesab edirdilər.
Ötən əsrin əvvəllərində çox vacib olan “ümmətçilikdən millətçiliyə” şüarının aktuallığı indi xeyli azalıb. İndi Azərbaycanda yaşayan hər bir insan özünü yalnız müsəlman, xristian və s. kimi deyil, həm də ilk növbədə hansısa konkret bir millətin nümayəndəsi kimi tanıyır. “Mən fəxr edirəm ki, azərbaycanlıyam” – deyən H.Əliyev də Türkiyə prezidentinə xitabən Elçibəyin məşhur “Biz bir millət, iki dövlətik!” fikrini təkrar edirdi.
XX əsrin əvvəlində ən böyük milli ideal Çar Rusiyasının dağılması, müstəqil Azərbaycan dövlətinin yaradılması idi. Bunun üçün milli toplumun ümmətlərə və siniflərə bölünməsinə imkan verməmək, insanların milli özünüdərkinə nail olmaq zəruri idi. Ona görə də müsavatçılar həm ümmətçilikdən millətçiliyə, həm də milli təsanüd ideyalarını irəli sürürdülər.
Müsavatçılığın ən böyük idealı müstəqil Azərbaycan dövləti idi. Məhəmməd Əmin Rəsulzadənin siyasi muxtariyyət şüarı, hətta, bir çox milli ideoloqların tənqidinə məruz qalırdı. Ancaq zaman M.Ə.Rəsulzadənin ideyasının düzgün olduğunu təsdiq etdi. Bu gün Azərbaycan adlı bir dövlətin olmasına görə ilk növbədə M.Ə.Rəsulzadə və onun həmfikirlərinə borcluyuq.
XX əsrin sonunda Azərbaycanda müstəqillik uğrunda mübarizə aparan xalqımızın əsas təşkilatı Azərbaycan Xalq Cəbhəsi oldu. AXC əsasən müsavatçılıq ideallarını qəbul edən insanların təşkilatı idi və bu amil AXC-nin Proqramında əks olunmuşdu.
Təsadüfi deyil ki, Müsavat Partiyası partiyanın mühacirətdəki liderlərinin tövsiyyəsi, eyni zamanda Azərbaycan xalq hərəkatının lideri Elçibəyin xeyir-duası ilə İsa Qəmbər başda olmaqla, Azərbaycanın müstəqilliyi uğrunda gedən hərəkatın, o cümlədən AXC-nin rəhbərliyinə daxil olmuş siyasətçilər tərəfindən bərpa edildi.
Bizi müsavatçılıqdan uzaqlaşmaqda ittiham edənlər unutmamalıdır ki, onlar bu iddianı Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpa olunmasında misilsiz xidmətləri olan, Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin bərpasına imza atmış şəxslərə qarşı irəli sürürlər. Dilimizin türk dili adlandırılması haqqında qanunun qəbul edilməsi də İsa Qəmbərin spikerliyi dövrünə təsadüf edir və bu, bu gün Müsavat Partiyasının rəhbərliyinə daxil olan bir çox şəxslərin təşkilatçılığı, təkidi və səsverməsi ilə baş tutmuşdu.
Mən fəxr edirəm ki, 1990-cı ilin 28 may günü rayon sovetinin qərarı ilə Zaqatala şəhərinin müxtəlif yerlərində 200 üçrəngli bayrağın asılmasına və həmin gün şəhərin mərkəzi meydanında bayram mitinqinin keçirilməsinə nail olmuşam. Bu, müasir Azərbaycan tarixində 28 May - İstiqlal gününün rəsmi şəkildə qeyd edildiyi ilk hadisə idi.
Mən fəxr edirəm ki, Azərbaycan Ali Sovetinin iclas zalında Sovet bayrağının milli bayraqla əvəz olunmasını parlamentin tribunasından çıxış edərək ilk dəfə tələb etmişəm. Həm də bu mənim deputat kimi parlamentdə ilk çıxışım idi.
Mən fəxr edirəm ki, Zaqatala şəhərinin mərkəzi meydanında M.Ə.Rəsulzadənin heykəlinin ucaldılmasının təşəbbüskarı və təşkilatçısı olmuşam. Bu heykəlin açılışında o vaxt Müsavat Partiyasının Başqanı və parlamentin spikeri olan İsa Qəmbərlə birlikdə iştirak etmişəm.
Müsavat Partiyası 2008-ci ili Cümhuriyyət ili elan edib. Müsavat irsinin öyrənilməsi, yayılması, cümhuriyyət qurucularının, xüsusilə M.Ə.Rəsulzadənin xatirəsinin əbədiləşdirilməsi ilə bağlı konkret iş planı müəyyənləşib, təkliflər hazırlanıb. Bu qərarlar bu gün qərəzli və aqressiv şəkildə müsavatçılıqdan imtina etməkdə ittiham olunan Müsavat rəhbərliyi tərəfindən qəbul olunub.
Qeyd etdim ki, müsavatçılıq millətimizin və dövlətimizin tərəqqisi üçün lazım olan ən aktual hədəfləri özündə birləşdirən ideologiyadır. Müsavatçılıq ifratçılıqdan uzaq ideologiyadır. Müsavatçılıq ifrat milliyətçiliyi, kosmopolit liberalizmi, cəmiyyətin siniflərə bölünməsini qəbul etmir. M.Ə.Rəsulzadə və onun həmfikirlərinin Azərbaycan xalqı qarşısında ən böyük xidmətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, onlar həm milliyətçiliyi, həm liberalizmi, həm də milli təsanüdü özündə birləşdirən bir ideologiya yaratmağa nail olublar. Və bu ideologiya müxtəlif dövrlərdə təqiblərə, təhriflərə baxmayaraq, yüz ilə yaxındır ki, millətimizin xidmətindədir. Biz bu ideologiyanı qoruyub saxladıq. Ona ehkam kimi yanaşmadıq. Onu bir qədər də təkmilləşdirdik. Müasir dövrdə milli hədəflərimizdən birinə çevrilən bütöv Azərbaycan ideyasını Müsavatın Proqramına daxil etdik. Bu Proqrama demokratik dünyanın müasir siyasi terminologiyasının tələblərinə uyğun bəzi əlavələr etdik.
Milli hədəflərimizə çatmaq üçün cəmiyyətimiz demokratikləşməlidir. Milli ideologiyamızın bütün banilərinin dediyi kimi, AVROPALILAŞMALIYIQ.
İndiki dövrdə başlıca milli hədəflərimiz ölkəmizin müstəqilliyinin qorunması, demokratikləşməsi, ərazi bütövlüyü və bütöv Azərbaycandır. Və hədəflərin bu ardıcıllıqla düzümü də təsadüfi deyil. Müstəqil Azərbaycanın demokratikləşməsinə nail olmadan onun ərazi bütövlüyünə nail olmaq mümkün deyil və yalnız müstəqil, demokratik, firavan, ərazisi bütöv olan Azərbaycan Azərbaycanın bütövlüyünə nail ola bilər. Müsavatsevərlər xatırlayır ki, İsa Qəmbər son dövrlərdə istər televiziyada, istərsə də mitinqlərdə, demək olar ki, bütün çıxışlarını məhz bu şüarla yekunlaşdırır.
Müsavat Partiyası son Proqramını 1997-ci ildə təqribən bir ilə yaxın davam edən əhatəli müzakirələrdən sonra partiyanın qurultayında qəbul edib. Partiya bu gün özünü müsavatçılığın keşikçiləri kimi qələmə verməyə çalışanların da səs verdiyi Proqram əsasında fəaliyyət göstərir. Müsavat Partiyası bu Proqramda qəbul olunmuş prinsipləri ləğv edən, dəyişdirən, şübhə altına alan hər hansı bir qərar qəbul etməyib. Müsavat Partiyasının daxil olduğu Liberal Demokratik İslahat Partiyaları (LDİP) ittifaqı Müsavat Partiyası qarşısında bu quruma daxil olarkən, hər hansı bir ideoloji, siyasi dəyişiklik tələbi qoymadı. Müsavat Partiyası bu yöndə, hətta, hər hansı deklorativ sənəd belə, qəbul etmədi. Avropanın 50-yə yaxın, həm də 19 Avropa ölkəsində hakimiyyətdə olan partiyasını özündə birləşdirən nüfuzlu beynəlxalq strukturun Müsavat Partiyasını yüz ilə yaxın tarixi olan Proqramı ilə öz sıralarına qeyd-şərtsiz qəbul etməsi müsavatçılığın qüdrətini və mükəmməlliyini bir daha təsdiq edir.
Müsavat Partiyası LDİP ittifaqına daxil olmaqla 30-dan artıq Avropa ölkəsində müttəfiqlər qazandı. Partiyanın müasir hədəflərindən biri olan Azərbaycanın Avroatlantik məkana inteqrasiyası istiqamətində uğurlu addım atdı. Müsavatın LDİP ittifaqına qəbul edilməsi həm partiyanın, həm də Azərbaycanın maraqlarına uyğundur.
Təəssüf ki, Müsavat Partiyasının bu uğurlu addımına təpkilər kənardan yox, partiyanın içindən gəldi. Bu qərarla razı olmadığını bəyanlayan bir neçə nəfər bizi müsavatçılıqdan uzaq düşməkdə, Azərbaycanda mövcud olmayan stereotipləri qəbul edən bir quruma üzvlükdə ittiham etdi. Dedilər ki, bu qərar, hətta, Türkiyənin maraqlarına ziddir. Biri hətta bizi Azərbaycan əhalisinin 95 faizini təşkil edən müsəlmanlara hörmətsizlikdə qınadı. Həm müsəlmançılıq, həm də Türkiyədə qərarımızın düzgün anlaşılmayacağı barədə fikirlərin nə qədər reallıqdan uzaq olduğunu təsdiq etmək üçün Türkiyənin nüfuzlu “Zaman” qəzetinin saytında 18 oktyabr 2004-cü il tarixdə dərc olunmuş “AK Parti, Avrupa`daki Hıristiyan demokratların arasına katılıyor” adlı məqalədən bəzi sitatları diqqətə çatdırmaq istərdim.
Türkiyədə hakimiyyətdə olan AK Parti sədrinin beynəlxalq məsələlər üzrə müavini, millət vəkili Şaban Dişli həmin partiyanın Xristian Demokrat partiyalarının əksəriyyət təşkil etdiyi Avropa Xalq Partiyasına daxil olması ilə əlaqədar (Demokrat Partiyaları İttifaqı da, məhz bu şəkildə “partiya” adlandırılır) jurnalistin “Partinizin, başında Hıristiyan ibaresi bulunan bir gruba üyeliğini tabanınıza anlatmakta zorlanmaz mısınız?” sualına belə cavab verir: “Hayır. Hıristiyanlar demokrat oluyorsa, Müslüman haydi haydi olur. Biz, Müslümanlığın demokrasi ile birlikte olabileceğini gösteriyoruz”. Avropa Xalq Partiyasına daxil olan partiyaların əksəriyyətinin Türkiyənin Avropa Birliyinə daxil olmasına etiraz etməsi ilə bağlı sualına isə hörmətli Dişlinin verdiyi cavab belədir: “Bizim çabamız, Türkiye `nin AB üyeliğine ne kadar hazır olduğunu daha yakından gösterme çabasıdır. Bize uzaktan bakanlara bizim de uzak durmamız yerine, onlarla diyalog içerisine girmeyi tercih ettik”.
Həmin məqalədə son vaxtlar İnternet axtarışları sevdasına düşənlərin diqqət yetirəcəyi başqa məqamlar da var.
AK Partinin əsasını Xristian Demokrat partiyalarının təşkil etdiyi AXP-yə üzvlüyünü bu partiyanın islamdan imtinası kimi dəyərləndirmək olarmı? Və ya AK Parti Türkiyənin Avropa Birliyinə daxil olmasına qarşı olan təşkilatların əksəriyyət təşkil etdiyi quruma daxil olmaqla, Türkiyənin maraqlarına qarşımı çıxıb? Düşünürəm ki, Sakarya millət vəkili Şaban Dişlinin bu məsələlərlə bağlı mövqeyi ibrətamizdir.
Azərbaycan Avropa Şurasının üzvüdür. LDİP ittifaqından fərqli olaraq Avropa Şurası Azərbaycan bu quruma daxil olarkən ölkəmiz qarşısında bir sıra öhdəliklər qoyub. Bu öhdəliklər içərisində etnik, konfessial, cinsi və s. azlıqların hüquqlarının müdafiəsi öhdəlikləri də var. Azərbaycan Avropa Şurasından çıxmalıdırmı? Müsavat Partiyası müsavatçı deputatların Azərbaycanın Avropa Şurasının Parlament Assambleyasındakı nümayəndə heyətinin tərkibinə daxil edilməsi ilə əlaqədar tələb irəli sürüb. Nəsib Nəsiblinin bu qrupda əsas üzv kimi iştirakı tələbi ilə AŞ PA rəhbərliyinə müraciət etmişik. Ərizəmizi geri çəkəkmi?
Müsavat Partiyasının ideoloji və siyasi xəttində heç bir dəyişikliyin baş vermədiyi halda, birdən-birə Azərbaycan mətbuatında ideoloji diskussiyanın açılması, Müsavat rəhbərliyinin, partiya strukturlarının müsavatçılığa uyğun olmayan qərar qəbul etməsi barədə iddiaların ortalığa çıxması, həm də bu iddiaların LDİP ittifaqına qəbul barədə qərardan 9 ay sonra səsləndirilməsi təəccüblə qarşılandı. Mənim hörmətli Fazil Qəzənfəroğlu kimi irəli gedərək, bundan ideologiya yox, təsərrüfat iyinin gəldiyini iddia etmək üçün kifayət qədər əsaslarım yoxdur. Ancaq, heç şübhəsiz ki, bu, ideoloji yox, siyasi məsələdir. Görünən dağa bələdçilik etmək məcburiyyətində qalaraq deməliyəm ki, Müsavat Partiyasının qərarlarına, Müsavat Partiyasının rəhbərliyinə qarşı qaldırılan iddiaların arxasında iddiaçıların konkret siyasi maraqları dayanır. Bu isə başqa bir yazının mövzusudur.