Ümidsizlikdən çıxış yolları

Azərbaycanda demokratiya uğrunda mübarizəyə kənardan baxış

Qorxmaz Əsgərov, politoloq

Müxalifət zəifdir? Bəs, sən?!

Azərbaycanda yuxarıdan demokratik islahatların keçirilməsinə dair bütün ümidlər iqtidarın sistemli və ardıcıl siyasəti nəticəsində boşa çıxmışdır. İlham Əliyevin daha proqressiv və islahata meylli xətt tutmasına ümid edən Qərb də, deyəsən demokratik azadlıqlara olan basqıların məhz gənc və perspektivli liderdən qaynaqlanmasına artıq şübhə etmir. Qərargahları əlindən alınan və şəhərin gözdən uzaq yerlərində nümayiş keçirməli olan siyasi partiyalar, döyülən, həbs edilən və ölümlə üzləşən jurnalistlər, gülünc ittihamlarla cərimələnən qəzetlər, şübhəli avtomobil qəzalarında dünyasını dəyişən şəxslər, məhkəmədə ən sensasion bəyanatlarına belə fikir verilmədən hökmü kəsilən keçmiş nazirlər,.. ümumən cəmiyyətdə bir qorxu və ümidsizlik əhval ruhiyyəsi yaratmışdır. Bu ölkədə korrupsiya ilə mübarizə üzrə dövlət komitəsinin sədri Ramiz Mehdiyevdir, ən nüfuzlu nazir normalda oturub sel, daşqın, zəlzələ və bu kimi digər nadir və xoşagəlməz halları gözləməli olan və həmin vəziyyətdə müəyyən işlər görməli olan fövqəladə hallar naziridir, ən iri siyasi partiya 400 minlik YAP-dır. Adambaşına düşən polisin sayına görə bütün Avropada (Belarus da daxil) birinci yeri tutan Azərbaycanımızdan söhbət açıram.

Bəndəniz də daxil bir çox adamlar çıxış yolunu ölkədən çıxmaqda görüblər. Bir qismi ölkədə qalıb şəraitə uyğunlaşmaq yolunu seçib, bir qismi də ölkədə qalıb hələ də mübarizəni davam etdirməkdədir ki, bu insanlara da öz böyük ehtiramımı ifadə etmək istərdim, çünki konkret olaraq mənim ortaya qoymadığım iradə və cəsarəti göstərməkdədirlər. Bunu ona görə qeyd edirəm ki, aşağıda ifadə edəcəyim fikirləri biganə adamın yekəxana ittihamları kimi deyil, məhz Azərbaycanda demokratik mübarizənin bütün ağırlığını öz çiyinlərində daşıyan adamlara bir dost kimi, öz müşahidələrimi çatdırmaq istəyim kimi qəbul edəsiniz.

Belə görünür ki, ölkədəki ümidsizlik, çıxılmazlıq ab-havası demokratik qüvvələrə də öz təsirini göstərib. Müxalifət partiyaları ümidsiz şəkildə azsaylı fədakar insanların toplaşdığı mitinqləri ara-sıra davam etdirir, az tirajlı müxalifət qəzetləri gücü çatan qədər ölkədə baş alan korrupsiya və qanunsuzluqlardan yazır və artıq bundan da bir nəticə hasil olmadığını görən qəzet işçiləri tam heyətlə piketlər təşkil edirlər ki, bunun da istənilən effekt verməyəcəyini əvvəlcədən görürlər, lakin alternativsizlikdən bu Sizif əməyini davam etdirirlər. Demokratik müxalifət bu əhval ruhiyyə ilə 2008-ci ilin prezident seçkilərinə hazırlaşır. Seçim yenə də böyük deyil: seçkiqabağı azacıq televiziya kampaniyasına imkan yaradılacaq, bir neçə icazəli nümayiş keçiriləcək, sonra seçki günü saxtakarlıq olacaq, yenə bir neçə etiraz nümayişi, yenə polis dəyənəyi və sümükqıran itlər və ən sonda yenə də depressiya və müxalifətdaxili ittihamlar, bəzi müxalifətçilərin satılıb getməsi, digərlərinin isə ümidsizliklə növbəti seçkilərə hazırlaşması.

2003-cü ildə 16 oktyabrda xalqın etirazı amansızcasına boğulanda Hikmət Hacızadə “Monitor” jurnalında bir məqalə ilə çıxış etmişdi. Məqalənin adı elə belə də gedirdi: “Ümidsiz Mübarizə” (Borotsya bez Nadejdı). Məqalənin mənası ondan ibarət idi ki, X gününə olan ümidlər batdı, Qərb demokratiyanı dəstəkləmədi, iqtidarın repressiv apparatı güclü çıxdı, amma gərək bu cəmiyyətdə müəyyən bir kəsim NƏYİNSƏ DOĞRU OLDUĞUNA İNANDIĞINA GÖRƏ MƏĞLUBİYYƏT 100 FAİZLİ OLSA BELƏ MÜBARİZƏNİ DAVAM ETDİRSİN. Müəllif Samurayların Buşido davranış kodeksindən də misal gətirmişdi: Samuray məğlubiyyət qaçılmaz olanda belə döyüşə atılır, çünki onun üçün şərəfli ölüm şərəfsiz həyatdan üstündür.

Etiraf edim ki, o vaxt məqalə mənim çox xoşuma gəlmişdi və onu bütün dostlarıma məcburi oxuma materialı kimi tövsiyə etmişdim. İndi eyni mövqeyə fərqli baxıram. Hikmət bəyin təqdim etdiyi yolun çox şərəfli bir yol olduğunu və mübarizəni məhz ümidsiz samuraylar kimi aparan fədakar həmvətənlərimin hər birinin bir qəhrəman olduğunu indi də şübhə altına salmıram. Fəqət belə insanlar bütün cəmiyyətlərdə azlıqda olur və nə vaxta qədər ki, Azərbaycandakı demokratiya mücadiləsi bir ümidsiz samuray döyüşünü xatırladır, sıravi Azərbaycanlılar bu prosesə QOŞULMAYACAQLAR.

Bütün bu aksiyalar dəfələrlə uğursuzluğa düçar olsa da müxalifətin gündəliyində yeganə tədbir vasitələri kimi qalmaqda davam edir. Amerikada sadəlövhlüyün məşhur bir tərifi var: Sadəlövhlük dönə-dönə eyni şeyi edib hər dəfə müxtəlif nəticə gözləməkdir. İcazəli-icazəsiz aksiyalarda azsaylı insanları çoxsaylı polis dəyənəyi ilə üz-üzə qoymaqla nəyə ümid etmək olar? Polisdə rəhm əmələ gəlməyəcək, döyülən insanların acı təcrübəsi isə yeni-yeni insanların bu tip aksiyalara qoşulmasına kömək etməyəcək.

Bəlkə mübarizəni orta cəsarət səviyyəsi olan hər bir Azərbaycanlı üçün aparıla bilən kiçik aksiyalara bölmək olar? Bəlkə daha az qüvvə ilə rejimin daha çox təhlükəsizlik qüvvələrini daimi gərginlikdə saxlamaq olar? Bu bəlkələrə Azərbaycandan da repressiv ölkələrdə - 70-ci illərin Çexoslovakiyası, 80-ci illərin Polşasında, Miloşeviç Serbiyasında aparılan mübarizə təcrübələri cavab verib. İzdihamlı mitinqlərin keçirilməsi mümkün olmayan yerlərdə azsaylı fədakar insanları təhlükəsizlik qüvvələrinə ovlatdırmaqdansa onlardan səmərəli istifadə edib hakimiyyətə meydan oxumaq olar. Həmin təcrübələrdən Azərbaycanda tətbiq edilə bilən bir neçə mübarizə metoduna nəzər salaq:

Ucuz başa gələn və bir-iki nəfər vasitəsilə həyata keçirilə bilən, lakin kütləvi tədbir effekti verə bilən mübarizə vasitəsidir. Bakıda şəhərin ən mərkəzi küçələrində hansısa bir yaşayış binasının 5, yaxud 6-cı mərtəbəsinə çıxıb A4 formatlı kağızın yarısı boyda (A5) 50, 100, yaxud 200 vərəqəni blokun pəncərəsindən küçəyə səpələmək olar, yerdə qalanını Bakı küləyi həll edəcək. Polis özünü yetirincə vərəqəni səpələyən şəxs hadisə yerindən uzaqlaşa bilər. Polşada Yaruzelski əleyhinə belə vərəqələr yayılarkən belə bir metoddan da istifadə edilirdi: Vərəqə bağlaması sapla şələlənirdi və onun düyün yerinə yanan siqaret kötüyü bağlanırdı. Bu “qurğu” yuxarı mərtəbələrin birinin pəncərəsindən bağlanırdı və vərəqəni yayan şəxs aradan çıxırdı. 5-6 dəqiqə sonra yanan siqaret kötüyü bağlamanın sapını yandırıb açırdı və vərəqələr küçəyə səpələnirdi. Polis hadisə yerində heç kimi tuta bilmirdi.

Vərəqələrdə siyasi mənsubiyyətin göstərilməməsi bütün müxalifət qüvvələrinə çəkici bir yerə döyməyə imkan verir. Ən azı ilkin mərhələdə həm Müsavatçılar, həm Cəbhəçilər həm də digər müxalif qüvvələrin tərəfdarları heç bir sazişsiz-filansız vərəqə yaymaqla hökumətin ifşa edilməsi mərhələsində özləri də bilmədən qüvvələri birləşdirə bilərlər.

Sadə dildə bu, küçələrdə, divarlarda xüsusi boya balonları ilə yazılar yazma kampaniyasıdır. 2003-cü ilin Gürcüstanında, 2004-cü ilin Ukraynasında xalqlar rejimə qarşı bu mübarizə üsulundan aktiv istifadə etmişdilər. Vərəqələrdə olduğu kimi bu işdə də 1-2 nəfərlik qrup kifayət edir ki, qısa müddət ərzində iri bir ərazini anti-rejim şüarları ilə bəzəsin. Gürcüstanda “artıq yetər!” mənasını verən “Kmara” şüarları bütün Gürcüstanı bürümüşdü. Hətta daxili işlər nazirliyinin və parlamentin binasını da bir neçə gənc bu şüarlarla boyamışdı. Vərəqədən fərqli olaraq qrafittini yox etmək çox vaxt və zəhmət apardığından, ən resurslu hökumət belə (məsələn Miloşeviç Serbiyası) qrafittinin əlində aciz qalır. Bu kampaniyanın daha bir özəlliyi onun qartopu effekti ilə yayılmasındadır. Gürcüstanda Kmara gənclər təşkilatının cəmi 40 üzvü var idi. Qrafitti kampaniyasına başlayan kimi hərəkata heç bir dəxli olmayan insanlar da yerli hakimiyyət orqanlarına öz qəzəb və nifrətlərini qrafitti ilə izhar etməyə başladılar. Kənardan elə təsəvvür yaranırdı ki, Kmaranın minlərlə üzvü var. Sadə həqiqət isə bundan ibarət idi ki, Kmara Gürcüstanda korrupsiya və qanunsuzluqdan bezən on minlərlə insana asan mübarizə yolunu göstərmişdi və orta cəsarət səviyyəsi olan hər bir gənc hansısa bir divara öz imzasını qoymağı özünə borc bilirdi.

Hər bir boya balonunun qiyməti 1-2 manat civarındadır və bir balonla 40 şüar yazmaq olar! Şüarlar xalq arasında populyarlaşa bilən bəyanatları əks etdirməlidir ki, hamı eyni, yaxud təqribən eyni şüarları yazsın. Vəzirovun çox qorxduğu “İstefa”, yaxud “Azadlıq” şüarları, yaxud rayonundan asılı olaraq hansısa bir qeyri-populyar məmurun və ya yüksək dövlət rəsmisinin adını çəkərək “ar olsun” şüarını yazmaq olar. Bu mübarizə metodu hər bir orta statistik azərbaycanlının apara biləcəyi mübarizə metodudur. Sadəcə xalqa nümunə göstərmək yetər, Kmara kimi.

İnternet məktubları və qeyri-ənənəvi aksiyalar

İstənilən serverdə havayı, anonim bir e-mail adresi açıb hansısa bir internet kafedən minlərlə adresə anti-rejim məqalələri və s. materialları göndərmək olar (Azərbaycanda bu üsuldan indi xüsusi xidmət orqanları istifadə edir - red.). Bu, yeni metod Serbiyada və Ukraynada uğurla həyata keçirilmişdi və xüsusən tələbələr arasında böyük uğur qazanmışdı.

1982-ci il. Voytsex Yaruzelskinin Polşada asıb kəsən vaxtı. Ölkədə fövqəladə vəziyyət rejimi. Mərkəzi küçələrin birində üstünə qara tuşla “Yaruzelski” yazılmış bir donuz qaçır, arxasınca da Polşanın xüsusi xidmət orqanlarının əməkdaşları... Hürkmüş donuz var gücü ilə onu təqib edən zabitlərin əlindən qaçıb-qurtulmağa çalışır, camaat isə gülürdü... Donuzu güllələyəsi oldular. Amma rejimə də dəyən ziyan artıq dəymişdi.

Əminəm ki, Azərbaycandakı avtoritar rejimin dayaqları möhkəm deyil. Əgər iki milyona yaxın adam ölkəni tərk edibsə, yerdə qalan əhalinin də yarısı yoxsulluq həddindən aşağıda yaşayırsa, ölkədə qiymətlər günü-gündən artırsa, təhsil ocaqlarında belə rüşvətxorluq çiçəklənirsə, bunun əksini iddia etmək Azərbaycan xalqını mazoxizmdə ittiham etmək olardı. Sadəcə, xalq çıxış yolu görmür və ümidsiz mübarizə perspektivi çörəkpulu üçün əlləşən insanları cəlb etmir. Müxalifət partiyaları isə bir çox hallarda hökumətlə deyil, biri-biri ilə mübarizə aparırlar. Daha bir təəssüf doğuran hal odur ki, onunla ilin 12 ayını vuruşan hökumətlə mübarizə aparmaq üçün müxalifət daim seçkiləri gözləyir (seçki də seçki olsa, dərd yarı). Guya ki, son 14 il ərzində bütün seçkiləri saxtalaşdırmış bir klanı hakimiyyətdən uzaqlaşdırmaq üçün məhz həmin klanın bir daha saxtalaşdıracağı seçkiləri gözləməyə ehtiyac var.

Təklif etdiyim mübarizə üsulları hər bir müxalif düşüncəli insanın təklikdə, yaxud onu satmayacağına əmin olduğu bir, yaxud bir neçə dostu ilə birgə edə biləcəyi aksiyalardan ibarətdir. Bu aksiyaların bir özəlliyi də ondan ibarətdir ki, onları həyata keçirmək üçün mərkəzləşdirilmiş struktura heç bir ehtiyac yoxdur. Etiraz aksiyalarının MƏRKƏZSİZLƏŞDİRİLMƏSİ rejimin repressiv aparatına qarşı ən yaxşı müdafiə üsuludur. Müxalifət partiyalarına yeridilmiş informatorların iri struktur səviyyəsində hazırlanan bir aksiyanı polisə xəbərləmək imkanı ola bilər. İki-üç nəfərlik qruplar isə bu tip sabotajlara qarşı daha yaxşı müdafiəyə malikdirlər.

P.S. Məni uzaq xarici ölkədən pişiyin boynuna zınqırovu asmaq təklifi ilə çıxış etməkdə ittiham edə biləcək məsləkdaşlarıma isə bir şeyi xatırlatmaq istərdim: Hazırda müxalifətin tətbiq etdiyi mübarizə üsulları həyat üçün daha təhlükəli və əziyyətli üsullardır. Təklif etdiyim metodlar yuxarıda adı çəkilən ölkələrdə məhz asan başa gəldiyinə, rahatlığına və nisbətən daha təhlükəsiz olduğuna görə seçilmiş mübarizə üsullarıdır.