Müxalifətin Əməkdaşlıq Mərkəzinin 15 oktyabr 2008-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası Prezidentinin seçkiləri ilə bağlı ilkin

RƏYİ

Azərbaycan hakimiyyəti ölkədə demokratik cəmiyyətin qurulması istiqamətində fəaliyyət göstərdiyini bəyan etsə də, əslində, ölkədə avtoritar sistemin möhkəmləndirilməsi, demokratik institutların təqib edilməsi və bəzi hallarda sıradan çıxarılması siyasətini davam etdirir.

Avropa Şurası, ATƏT və digər nüfuzlu təşkilatların da təsdiq etdiyi kimi son illərdə ölkəmizdə keçirilmiş (prezident, parlament, bələdiyyə, referendum) seçkilərin heç biri beynəlxalq standartlara cavab verməmişdir.

Seçkilərin azad və ədalətli keçirilməsinə nail olmaq məqsədilə ATƏT, Avropa Şurası, ABŞ Dövlət Departamenti, Avropa Birliyinin və digər nüfuzlu beynəlxalq qurumların Azərbaycan hökumətinə dəfələrlə etdiyi tövsiyələr nəzərə alınmamışdır.

Azərbaycanda fəaliyyət göstərən ictimai və siyasi təşkilatların, bütövlükdə Azərbaycan cəmiyyətinin, eyni zamanda, beynəlxalq qurumların ölkəmizdə demokratik hüquq və azadlıqların təmin edilməsi üçün siyasi islahatların həyata keçirilməsi istiqamətindəki bütün səylərinə baxmayaraq, ölkədə seçkiqabağı şərait azad və ədalətli seçkilərin keçirilməsi üçün minimum tələblərə cavab verməmişdir.

Qeyd edilənləri, eləcə də azad rəqabətə əsaslanan normal seçki kampaniyası aparılmasının qeyri-mümkünlüyünü nəzərə alaraq, ölkənin əsas müxalifət partiyaları 15 oktyabr 2008-ci il prezident seçkilərində iştirak etməmişlər.

SEÇKİQABAĞI MÜHİT

Ötən prezident seçkilərindən sonra müxalifət partiyalarının sərbəst fəaliyyətinə maneçiliklər törədilmiş, bir sıra partiyaların və mətbuat orqanlarının (Müsavat, AXCP, “Azadlıq” qəzeti, “Turan” informasiya agentliyi) qərargahları əlindən alınmış, bu qurumların fəaliyyət şəraiti administrativ müdaxilə nəticəsində pisləşmişdir.

Vətəndaşların sərbəst toplaşma hüququ, demək olar ki, ləğv edilmişdir. 2005-ci il parlament seçkilərindən sonra müxalifət partiyalarının, ictimai təşkilatların yürüşlər, mitinqlər, piketlər keçirmək üçün yerli icra hakimiyyəti strukturlarına müraciətləri heç bir ciddi əsas göstərilmədən və ya müvafiq icra hakimiyyəti strukturunun belə tədbirin keçirilməsini məqsədəuyğun saymadığını bildirilməklə, “Sərbəst toplaşma azadlığı haqqında” qanuna zidd olaraq rədd edilmişdir.

Bir çox hallarda siyasi partiyaların öz təşkilati yığınjaqlarının keçirilməsinə polis müdaxiləsi yolu ilə imkan verilməmişdir.

Müstəqil mətbuat təzyiq və təqiblərlə üzləşmişdir. Bəzi populyar müstəqil qəzetlər hakimiyyət strukturlarının təzyiqi altında bağlanmış, 10-dan artıq müstəqil jurnalist həbs edilmişdir. 3 tanınmış jurnalist (onlardan 2-si aparıcı müxalifət qəzetlərinin baş redaktorlarıdır) hələ də həbsdədir.

Azərbaycan ictimaiyyətinin və Avropa Şurasının tələbləri ilə yaradılmış İjtimai Televiziya ölkədə siyasi plüralizmi təmin etmək əvəzinə, faktiki olaraq, ölkədə mövcud olan digər televiziya kanalları kimi daha çox hakimiyyəti təbliğ etmək və kommersiya fəaliyyəti ilə məşğuldur.

Ölkədə fəaliyyət göstərən siyasi və ictimai təşkilatların, beynəlxalq qurumların ardıcıl və uzunmüddətli səylərinə baxmayaraq, ölkədə siyasi məhbus problemi həll edilməmişdir.

SEÇKİ QANUNU

Seçki qanunvericiliyində demokratik islahatların aparılması ilə bağlı irəli sürülən təkliflər, o cümlədən Avropa Şurası Venesiya Komissiyasının tövsiyələri əsasən yerinə yetirilməmişdir. Seçki komissiyalarının formalaşması qaydası və müşahidənin təşkili ilə bağlı olan qüsurların yerli siyasi və ictimai təşkilatların, o cümlədən beynəlxalq qurumların təkidlərinə baxmayaraq aradan qaldırılmamışdır. Bunun nəticəsində MSK-da daxil olmaqla bütün seçki komissiyaları həlledici səs çoxluğu ilə hakimiyyətin nəzarəti altında olaraq qalmışdır.

Seçki kampaniyası ərəfəsində Seçki Məcəlləsinə edilmiş əlavə və dəyişikliklər ölkənin aparıcı siyasi qüvvələri və bir sıra beynəlxalq təşkilatlar neqativ dəyişikliklər kimi dəyərləndirmişlər. Belə ki, seçki kampaniyası dövrünün 120 gündən 75 günədək, təbliğat kampaniyası dövrünü isə 60 gündən 28 günə endirilməsi, prezidentliyə namizədlərin televiziya vasitəsilə təkbaşına birbaşa çıxışlarının ləğv edilməsi, təşviqat materiallarının yayılmasının məhdudlaşdırılması, namizədlərin qeydə alınmasının qarantiyası olan seçki depozitinin qoyulması qaydasının qanundan çıxarılması və digər dəyişikliklər hakimiyyət namizədinin alternativi olan namizədlərin təbliğat imkanlarını ciddi surətdə məhdudlaşdırılmasına şərait yaratmışdır.

TƏBLİĞAT KAMPANİYASI

Bərabər hüquqlu təbliğat imkanları prinsipi kobud sürətdə pozulmuşdur. Bütün seçki kampaniyası dövründə ölkədə fəaliyyət göstərən televiziya kanallarının əksəriyyəti hakimiyyətin namizədinin təbliği, müxalifətə qarşı təbliğat, təhqir və böhtanlarla məşğul olmuşdur.

Ölkənin dövlət kanalında hər hansı bir namizədin təbliğat kampaniyasının aparılması qadağan edilsə də, ölkə başçısının fəaliyyətinin təbliğinə həsr olunmuş çoxsaylı və uzunmüddətli verilişlər həmin televiziya kanalını faktiki olaraq hakimiyyət namizədinin təbliğat ruporuna çevirmişdir.

Özəl televiziya kanallarının əksəriyyəti seçki kampaniyasında bu və ya digər şəkildə iştirakdan imtina etdiklərini bildirməklə digər namizədlərin hüquqlarını pozmuş, ənənələrinə uyğun olaraq, dövlət başçısının və hakimiyyətin siyasətinin təbliğatını davam etdirmişlər. ANS kanalında bütün namizədlərin fikirlərinin cəmiyyətə çatdırılması üçün ayrılan vaxt çox məhdud olmuşdur.

Respublikanın bütün şəhər və rayonlarında özəl müəssisələrdə, ticarət obyektlərində hakimiyyət namizədinin təşviqat materialları yerləşdirilmiş, digər namizədlərə isə belə imkan yaradılmamışdır.

Seçki Məcəlləsinin və beynəlxalq hüququn tələblərinə rəğmən administrativ resurs seçki kampaniyasında hakimiyyət namizədinin müdafiəçisi kimi fəal iştirak etmişdir.

İjra Hakimiyyəti strukturları, nazirliklər, polis, ədliyyə orqanları nəyinki leqal şəkildə hakimiyyət namizədini təbliğ etmiş, eyni zamanda onun seçki kampaniyasında əsas təşkilati işləri öz üzərinə götürmüşdür.

SEÇKİ GÜNÜ

Seçki Məcəlləsinə uyğun olaraq respublika ərazisində 125 seçki dairəsi, 5359 seçki məntəqəsi yaradılmışdır.

Müxalifətin Əməkdaşlıq Mərkəzinə daxil olan təşkilatların (AXC, Liberal, Müsavat, Vətəndaş və İnkişaf partiyaları və “Azərbaycan Naminə İctimai Forum”) müstəqil olaraq seçki məntəqələrində seçkiləri müşahidə edən çoxsaylı nümayəndələri tərəfindən verilən məlumata əsasən seçki günü qanun pozuntuları və saxtakarlıqlar davam etdirilmişdir.
Seçki məntəqələrində səs vermə başlamazdan əvvəl seçki bülletenləri müşahidəçilərin nəzarəti altında sayılmamış və bu barədə akt tərtib edilməmişdir.

Seçicilərin seçki məntəqələrinə icra hakimiyyəti strukturları işçilərinin nəzarəti altında avtobus və digər minik maşınlarında gətirilməsi kütləvi hal almışdır.

İcra hakimiyyəti və bələdiyyə strukturları tərəfindən ölkənin bütün ərazisində “karusel” metodundan istifadə edilməklə, ayrı-ayrı seçici qruplarının bir neçə seçki məntəqəsində səs verməsi təşkil edilmişdir.

Bir çox seçki dairələrində Mənzil-İstismar İdarəsinin işçiləri, yerli bələdiyyə nümayəndələri, işıq və qaz idarəsi işçiləri (Gəncə, Ağstafa, Sabirabad, Yevlax, Binəqədi və s.), polis (Tərtər) tərəfindən seçicilərin evlərindən çağırılaraq seçki məntəqələrinə səsvermə üçün aparmaları kütləvi hal almışdır.

İnsanların kütləvi surətdə toplaşdığı bazarların (Bakı şəhəri 7-ci mikrorayon ərazisindəki “Bolluq” bazarı, “Şərq” bazarı), yarmarkaların (Gəncə şəhəri) polis tərəfindən bağlanaraq, ora gələnlərə məntəqəyə gedərək səs vermələri və bu haqda bildirişin arxasına möhür vurduraraq, geri qayıtmaları tələb olunmuşdur.

Bir sıra seçki məntəqələrində müşahidəçilər üçün seçici siyahılarına imzaların atılması, seçiciyə seçki bülleteninin verilməsi və seçki bülleteninin seçki qutusuna atılması prosesinin müşahidə edilməsi mümkün olmayan ayrıca yerlər ayrılmışdır.

İctimai təşkilatlar adından “exit-poll” aparan şəxslər məktəbin müəllimləri və mənzil-istismar idarəsinin işçiləri olmuşdur (Xətai, Yasamal və s.). Bu şəxslər hansı təşkilatı təmsil etdiklərini belə bilməmiş, bu işi məktəb rəhbərliyinin və MİS işçilərinin göstərişi ilə yerinə yetirdiklərini bildirmişlər ki, bu da “exit-poll”ların hakimiyyət strukturları tərəfindən təşkil edildiyini təsdiq edir.

Seçkilərdən xeyli əvvəl çağırışçı yaşında olan gənclərin hərbi çağırışı həyata keçirilsə də, seçki gününədək hərbi xidmətdən tərxis olunmaları təxirə salınmış əsgərlərin yalnız səs verdikdən sonra evə buraxılmasına göstəriş verilmişdir.

124 saylı seçki dairəsinin 68 saylı seçki məntəqəsində seçici siyahısında adı və bu ərazidə qeydiyyatı olmayan şəxslər səs vermişlər. Seçki komissiyasının sədrindən bu qanunsuzluğun səbəbini soruşduqda “bu, prezidentin fərmanı ilə həyata keçirilir, seçkilər sərbəstdir, kim istəsə harada istəsə səs verə bilər” cavabını vermişdir. Belə hallar digər seçki dairələrində də təkrarlanmışdır.

1800 nəfərdən artıq Azərbaycan vətəndaşının işlədiyi “DİA” və “ASKAD” şirkətlərinin rəhbərliyi oktyabrın 16-da işə gələrkən barmaqlarında olan mürəkkəbin ultrabənövşəyi şüaları yoxlayan cihazla yoxlanılacağını, barmağında mürəkkəb aşkar edilməyən işçinin işdən azad olunacağını bildirilmişdir.

Xətai rayonu ərazisindəki seçki məntəqələrində Seçki Monitorinq Mərkəzinin müşahidəçilərinin şəxsiyyət vəsiqələri əllərindən alınmış, onlar seçki məntəqələrindən çıxarılmışlar.

16 saylı Yasamal ikinci seçki dairəsinin Bakı Dövlət Universitetinin binasında yerləşən 11 saylı seçki məntəqəsindən verilən məlumata görə, məntəqə seçki komissiyasının sədri və üzvləri universitetin binasının qarşısında gəzintiyə çıxan adamlar belə, seçki məntəqəsinə dəvət edilərək, onlar üçün təkrar səs verməyə şərait yaradılmışdır.

Çoxsaylı müstəqil müşahidəçilərin Müxalifətin Əməkdaşlıq Mərkəzinə verdiyi məlumata əsasən, seçkilərdə iştirak edən seçicilərin sayı 20 faizdən az olmuş, seçicilərin seçkilərdə iştirak faizi hakimiyyətin nəzarəti altında olan seçki komissiyaları tərəfindən 3 dəfədən çox artırılmışdır.

NƏTİCƏ

1) 15 oktyabr 2008-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası prezidenti seçkiləri demokratik və ədalətli olmamışdır.

Prezident seçkiləri ərəfəsində ölkədə

- normal seçkiqabağı demokratik şərait olmamış;
- müstəqil KİV-ə qarşı təzyiq və təqiblər davam etmiş;
- demokratik seçkilərin keçirilməsini təmin edəcək müvafiq qanunvericilik bazası yaradılmamış;
- bütün seçki komissiyalarında hakim partiya nümayəndələri həlledici səs çoxluğuna malik olmuş;
- iddiaçı tərəflərə bərabərhüquqlu təbliğat imkanları verilməmiş;
- seçki kampaniyasının müddəti azaldılmış, təbliğat və təşviqat imkanları, hətta əvvəlki seçkilərlə müqayisədə xeyli məhdudlaşdırılmış;
- ölkədə normal siyasi rəqabət şəraiti yaradılmamışdır.

Qeyd edilənlərə əsaslanan əsas müxalifət qüvvələri prezident seçkilərində iştirak etməmiş, bunun nəticəsində seçkilər faktiki olaraq alternativsiz keçirilmişdir.

Sönük seçki kampaniyası sovet dövrünün seçki məzhəkələrini xatırlatmışdır.

Seçki məntəqələrində seçki günü saxtakarlıqlar və qanun pozuntuları davam etdirilmişdir.

2) 15 oktyabr 2008-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası prezidenti seçkiləri azad olmamışdır.

Belə ki, bir çox seçki məntəqələrinə seçicilər hakimiyyət strukturları nümayəndələrinin nəzarəti altında gətirilmiş, məntəqələrdə qurulmuş web-kameralar vasitəsilə seçicilərin seçkilərdə iştirakına inzibati nəzarət təmin edilmişdir.

Siyasi hazırlığı olmayan seçicilərə onların kimə səs verdiyinin web-kameraların apardığı çəkilişlərlə müəyyən olunacağı deyilmişdir.

Müxalifətin Əməkdaşlıq Mərkəzinə daxil olan siyasi təşkilatlar (AXC, Liberal, Müsavat, Vətəndaş və İnkişaf partiyaları və “Azərbaycan Naminə İctimai Forum”) 15 oktyabr 2008-ci il tarixli Azərbaycan Respublikası prezidenti seçkilərinin azad və ədalətli olmadığını əsas götürərək, belə seçkilər nəticəsində formalaşacaq hakimiyyəti xalqın iradəsini əks etdirməyən, qeyri-legitim hakimiyyət hesab edir.