"BİZİM SÉHVLÉRİMİZ BİZİM MÜSBÉT CÉHÉTLÉRİN DAVAMINDAN İRÉLİ GÉLİRDİ"

525-in müxbirinin suallarına Ali Sovetin sabiq sédri İsa Qémbér cavab verir.

-İsa béy, müsahibélérimizin birindé iqtidarda olanların arasında É.Elçibéydén sonra mésuliyyété göré ikinci adam olduğunuzu demişdiniz. İkinci adam on üç aylıq hakimiyyét dövründé iqtidarın hansı séhvlérini göstéré bilér: o séhvlér ki, hékimiyyétdén getméyinizin sébéblérindén oldu. 

-hazırda Ébülféz Elçibéy hakimiyyétiné qarşı héddindén artıq ittihamlar, iradlar iréli sürülür. Bu iradların müéyyén qismi ilé razılaşmaq olar, müéyyén qismi isé tamamilé rédd edilmélidir. Çünki bu, héqiqétdén uzaqdır, böhtan xarakterlidir. Bizim dövrümüzdé baş vermiş séhvlér barédé geniş danışmaq mümkündür. Belé bir méramımız da var idi. Son 3-4 ayın hadiséléri göstérir ki, bizim séhvlérimizi etiraf etméyimiz indiki hakimiyyétin hémin séhvlérdén ibrét götürmésiné yox, hémin etiraflardan iqtidarda olmuş ayrı-ayrı adamlar qarşı istifadé edilmésiné gétirib çıxarar. Ona göré dé biz bu dövrün téhlilindé ehtiyatlı olmağa mécburuq. Ancaqdeyé bilérém ki, Elçibéyin hakimiyyétdén uzaqlaşdırılmasının ésas sébébi bu hakimiyyétin Azérbaycanın müstéqilliyi vé demokratiyası istiqamétindé düzgün real siyasi kurs götürmési ilé abğlıdır. Méhz bu bir illik hazırlıq işindén sonra artıq müéyyén ilkin néticélérin hasil olacağı bir dövrdé bu hadisélér baş verdi. hesab edirém ki, bu, daxili vé xarici qüvvélérin birgé séyléri néticésindé baş vermiş bir hadisé idi.

-Parlament başçısı Milli Méclisin hansı addımlarını séhv hesab edir?

-Azérbaycanda parlament técrübési, médéniyyéti yox dérécésindé idi. Égér biz 1918-1920-ci illérdé Azérbaycanda bir qédér parlament técrübési qazanılmasını, 20-90-cı illérdé "ilsiz-ağızsız" bir atributa çevrilmiş Ali Soveti nézéré almasaq, bizdé elé bir parlamenttécrübési vé médéniyyéti olmayıb. Biz hakimiyyétdé olduğumuz müddétdé parlamenti doğrudan da yeni Azérbay1canın gélécéyi üçün qanunlar hazırlayan real séviyyéli qanunverici orqana çevirméyé çalışmışıq. Milli Méclisin o dövrkü féaliyyétiné qarşı iradlar çox olsa da, bu konkret yox, ümumi xarakter daşıyır vé kifayét qédér ésaslandırılmır. hesab elémirém ki, Milli Méclis bizim hakimiyyétimiz dövründé elé bir ciddi séhvé yol verib vé bu séhvlér néticédé hakimiyyétin déyişmésiné gétirib çıxarsın.

-O dövrkü kadr siyaséti sizi qane edirdimi?

-Bu suala konkret dé, ümumi dé cavab vermék olar. Konkret kadr téyinatları ilé yüz faiz razı qalmaq mümkün deyildi. Bizim aramızda müzakirélér dé, fikir ayrılığı da olurdu. Ümumi yanaşanda isé bu ténqidi ciddi hesab etmirém. hamı bu barédé danışsa da müqayisé üçün indiki kadr siyasétinin nédén ibarét olması kifayétdir. Méné elé gélir ki, kadr siyasétini ciddi termin kimi qébul etsék indiki kadr siyaséti bizim dövrümüzdékindén daha zéifdir. İkincisi, indiki kadr siyasétini müéyyén siyasi motivlérlé bağlılığını, siyasi hakimiyyéti möhkémléndirmék méqsédilé atılmış addımlar olduğunu qébul etsék başqa bir céhété diqqét yetirmék lazımdır ki, yuxarıdan aşağı yüzlérlé vézifé var. Dövlét mexanizmindé éhémiyyétsiz vézifé yoxdur. Vé hér bir vézifédé bacarıqlı, işgüzar, ağıllı, eyni zamanda vicdanı, ménéviyyatı normal olan adamlar téléb olunur. Bu gün Azérbaycanda bütün véiféléré bu göstériciléré göré 100 faiz layiq olan kadrlar tapmaq héddindén artıq çétindir ki, hém savadı, hém iş técrübési olsun. hém dé vézifésindén sui0istifadé etmésin. Bu baxımdan né qédér ki, cémiyyét keyfiyyét déyişikliyiné méruz qalmayıb, téhsilin séviyyési yüksélméyib, ménéviyyatdakı 70 ildéki aşınmalrın néticéléri qismén aradan qaldırılmayıb, hansı hakimiyyét olur-olsun, éhalinin éksériyyétini témin edécék kadr siyaséti héyata keçiré bilméyécék.

-Etiraf edék ki, televiziya vé métbuatdan lazımi séviyyédé istifadé etméméyiniz sizin én böyük séhvlérinizdén, bélké dé, birincisi idi.Bunu son müsahibélérinizdén birindé özünüz dé etiraf etmişdiniz.

-Bununla tam razıyam ki, égér É.Elçibéy hakimiyyétinin ésas séhvléri araşdırılsa, televiziya vé métbuatdan kifayét qédér istifadé edilmémésini göstérméliyik. Apardığımız siyasétin ésas méqsédlérini konkret addımların atılma zérurétini kifayét qédér xalqa izah etmédik. İzah edé bilmédik ki, Azérbaycanın bu çétinlikléri ésasén obyektiv çétinliklérdir vé keçmiş sovet ittifaqının respublikalarındakı véziyyét heç dé Azérbaycandan yaxşı deyil. Bézi respublikalarda hétta bizdékindén qat-qat pisdir.Vé bu da xalqın iqtidara qarşı inamının azalmasının ésas sébéblérindén biri oldu. Bu isé hém işi téşkil edé bilméméyimizdén, hém peşékar kadrlarımızın qıtlığından, hém dé müéyyén ménada Ébülféz béyin vé iqtidarın bir çox nümayéndélérinin tévazökarlığından iréli gélirdi. hér gün televiziyaya çıxmaq, xalqa hér gün néyisé şérh etmék bizé elé gélirdi ki, özümüzü reklam vé tébliğ etmék kimi qébul edilé bilér. Buna göré dé bir qédér bundan kénarda dayanırdıq. Mén bunun ésas séhvimiz olduğunu qébul edirém.

-İsa béy, opponentlériniz parlament seçkilérinin keçirilmésini birbaşa sizin adınızla bağlayırlar. Onların fikrincé, ésas sébéb Müsavat partiyasının o vaxt hélé formalaşmaması idi.

-Bu da ciddi irad deyil. Évvéla, seçkilérin keçirilmési haqqında qérarı tékcé mén qébul etmirdik ki, kimsé desin ki, Müsavata göré, yaxud da hansısa partiyaya göré seçkilér léngidilir. Biz ümumiyétlé, Azérbaycanın bu dövründé seçkilérin tez-tez keçirilmésinin éleyhiné idik. 1992-ci ilin martında A.Mütélibovun istefasından sonra biz prezident seçkisinin dayandırılmasını téléb etdik. hakimiyyét böhranından çıxmaq üçün başqa yollar da göstérmişdik. Méné elé gélir ki, hémin tékliflér qébul edilséydi, Azérbaycanın başına bu qédér faciélér gélmézdi. Yadınızdadırsa, méhz prezident seçkiléri zamanı Şuşa vé Laçın itirildi. Vé çox çétinliklé prezident seçkiléri keçiriléndé bu böhrandan çıxandan sonra yenidén seçki kompaniyasına başlamaq séhv addım ola bilérdi. Onsuz da müharibé véziyyéti daha da gérginléşdirmişdi. Yüzlérlé qaçqın vardı, hakimiyyét vé dövlét hélé kifayét qédér möhkémlénmémişdi. Seçki kompaniyasının başlanması siyasi qarşıdurmanın késkinléşmési ilé néticéléné bilérdi. İstér hakimiyyétdé, istérsé dé müxalifétdé olanların bütün diqqéti seçkiléré yönélécékdi vé bu zaman Azérbaycanın real problemléri nézérdén kénarda qalacaqdı. hémin dövrdé hansı hadisélér baş veré bilérdi onu bir Allah bilir. Bu baxımdan mén seçkilérin keçirilmésinin téréfdarı deyildim. Digér téréfdén dé seçki keçirmék üçün müéyén ilkin addımlar atılmalı vé yeni seçki qanunu qébel edilméli idi. Partiyaların formalaşması qeydiyyatdan keçib real siyasi héyata atılması üçün müéyyén dövr lazım idi. Yéqin razılaşarsınız ki, 1993-cü ilin birinci yarısı siyasi partiyaların formalaşması baxımından én méhsuldar dövr idi. Kifayét qédér zéruri olan bu mérhéléléri keçmédén seçkiyé getmék l demékdi ki, seçkidén sonra müxtélif qüvvélér siyasi meydana atılacaqdır vé bu da seçkilérin néticélériné şübhé ilé yanaşmağa ésas verirdi. Digér téréfdén seçkilérin keçirilmési zérurétindén tez-tez danışan siyasi partiyalar heç biri seçki qnununun layihésini hazırlayıb ortaya qoymadı. halbuki hakimiyyétdé olanlardan férqli olaraq müxalifét qüvvélérinin kifayét qédér vaxtı, imkanı vardı ki, qanunvericilik işi ilé méşğul olsunlar, qanun layihéléri hazırlasınlar. Yalnız prezident vé parlament aparatının hüquqşünasları seçki qanunu layihésini hazırlayıb ortaya qoyandan sonra onun étrafında müzakiré başlandı. Bilirsiniz ki, bu il iyun ayında seçki qanunu Milli Méclisdé müzakiré edilméli, seçki günü téyin olunmalı idi. Yéqin ki, ya sentyabr, ya da oktyabrda seçkilér keçirilméli idi. İyun hadisélérinin baş vermésinin ésas sébéblérindén birini méhz seçkilérin yaxınlaşmasını hesab edirém. Yéni hém daxildé, hém xaricdé Azérbaycan dövlétçiliyiné zidd qüvvélér anlayırdılar ki, néhayét seçki keçirilé bilér vé bundan sonra Azérbaycanda hakimiyyéti déyişmék bir qédér çétinléşér.

-İqtidarda olanların öz aralarında qruplara bölünmésini vé hémin qrupların hansısa post uğrunda mübarizésini iqtidarı bütövlükdé süquta aparan şértlérdén biri hesab etmék olardı?

-hakimiyyét dairélérindé daxili mübarizénin getmési nadir hadisé deyil. Bütün ölkélérdé bütün dövrlérdé belé hallara rast gélmék olar. Tééssüf ki, Azérbaycan da bu béladan xilas ola bilmédi. Xüsusén 1993-cü ilin yazından başlayaraq bu tendensiyalar daha artıq hiss olunmağa başladı. Vé tébii ki, hakimiyyétin zéiflémésindé bu amilin dé rolu oldu.

-İsa béy, keçmiş iqtidarın müvéfféqiyyéti sayılan neft müqaviléléri dayandırılıb. Bu méséléyé münasibétiniz? Demék olarmı ki, iqtidarı yıxan onların séhvléri yox, neftlé bağlı uğurları oldu...

-Müqavilélér hélé imzalanmışdı. Mayın axırında iyunun évvéllérindé razılıq éldé olunmuşdu ki, Azérbaycan neft kompaniyası ilé xarici neft kompaniyaları arasında ayrı-ayrı müqavilélér bağlanacaq. Xézér dénizindéki üç yataq üzré vahid bir saziş imzalanacaq vé bu sazişégöré, yataqların birgé istismarı haqqında iş başlayacaq. Bu saziş yay aylarında imzalanmalıydı. Mén tam qétiyyétlé deyé bilérém ki, Azérbaycanda hakimiyyétin déyişdirilmési séylérinin vé bu séylérin héyata keçirilmésinin sébéblérindén biri neft sazişlérinin imzalanmaq éréfésindé olması idi. Bu müqavilélérin qarşısını almaq üçün mélum hadisélér héyata keçirildi. Mén Sabit Bağırova vé onunla işléyén insanlara inanırdım vé hémin müqavilélérAzérbaycanın ménafeyiné cavab verécékdi. İndi bu işin istiqamétinin déyişdirilé bilmési vé ya başqa şértlérin, başqa motivlérin ortaya çıxması Azérbaycanın ménafeyiné zidd istiqamétdé inkişaf edir. hélélik yeni müqavilé layihéléri olmadığı üçün konkret bir söz demék çétindir. Ancaq mén bu işlé méşğul olan adamları tanıdığım üçün bu müqavilélérin Azérbaycanın ménafeyiné uyğun olmasına çox böyük şübhé ilé yanaşıram.

-Ébülféz Elçibéyin Géncé hadisélérindé prinsipial mövqe tutmamasını çoxları belé qiymétléndirdi: "Ébülféz béy özününküléri güdaza verdi". Bu fikré münasibétiniz?

-É.Elçibéy héddndén artıq humanist vé sülhsevér bir insandır. Onun méşhur bir sözü var ki, bizim séhvlérimiz bizim müsbét céhétlérin davamından, ifrata varmasından iréli gélir. Görünür, bu sözü müéyyén ménada Ébülféz Elçibéyé dé aid etmék olar.

Nüşabé Quliyeva, "525-ci qézet", 1994-cü il