İSA QÉMBÉR:

"BÉZÉN ZİDDİYYÉTLÉRİN HÉLLİ ÜÇÜN ONLARIN KÉSKİNLÉŞMÉSİ LAZIM OLUR"

Müsavat başqanı partiyanın métbuat xidméti müxbirinin suallarına cavab verir.

-Son dövrlérdé Azérbaycanda baş verén hadiséléri necé qiymétléndirirsiniz? Onlar Sizin üçün gözlénilén idimi?

-Heydér Éliyev çox qéribé, qeyri-standart siyasét yeridir. Bu qeyri-standart siyasétdé iki céhéti qeyd etmék istéyirém. Évvéla, bir çox vézifélér bu güné qédér boşdur - AS sédrinin birinci müavini, dövlét katibi, bir neçé mühüm nazirlik, idaréetmé strukturlarında başqa mühüm strateji postlar. Bézén bunu onunla izah edirlér ki, vézifélérin sayı vézifé véd etdikléri adamların sayından qat-qat az odluğu üçün ümid yeri saxlanılır. Bélké dé burada müéyyén héqiqét var. Ancaq méné elé gélir ki, daha mühüm sébéb h. Éliyevin Azérbaycanın dövlét quruluşu barédé hélé konkret fikré gélmémésidir. Respublikadakı qeyri-müéyyén véziyyét hém dé bununla bağlıdır. Onun qeyri-müéyyén siyasétinin méné maraqlı görünén digér téréfi ondan ibarétdir ki, h.Éliyev Azérbaycanda féaliyyét göstérén real qüvélérin hamısına qarşı eyni dérécédé pis münasibét bésléyir. Yéni perspektivlériné, real imkanlarına göré müxtélif olan qüvvélérin heç biri ilé émékdaşlıq hiss olunmur. h.Éliyevé hém siyasi mövqe, hém dé sosial baza baxımından yaxın olan qüvvélér dé kénarlaşdırılır - pis halda düşmén séviyyésiné gétirilib çıxarılır, yaxşı halda isé onlardan istifadé olunmur. Né dövlétçilik baxımından, né dé ki, hakimiyyétin sosial bazasının möhkémléndirilmési baxımından. Bir illik hékimiyyét dövründén sonra Azérbaycan xalqının h.Éliyevdén gözlédiyi bir çox mésélélér héllini tapmadığı vé bütün sahélérdé véziyyét getdikcé pisléşdiyi üçün hakimiyyété inam tadricén azalır. Buna göré dé o, bir sıra addımlar atdı. hélé keçén ilin payızında biz hesab edirdik ki, yaxın müddétdé h.Éliyev öz komandasında (belé demék mümkündürsé) déyişikliklér edécék, ona yeni néfés gétirméyé çalışacaq. Bu proses bir ilé qédér uzandı. V.Novruzovun, N.İmranovun, É.Ömérovun müvéqqéti olduqları tamamilé aydın idi. Ancaq V.Novruzovu yalnız bir neçé ay évvél R.Usubovla évéz etdi, N.İmranovu müémmalı qaçışla élaqédar bu günlérdé vézifésindén azad etdi. Bu tale É.Ömérovu da gözléyir. Né vaxt, hansı yolla - mélum deyil. Bütün qüvvéléri özündén parazı salandan, onları potensial réqibé çeviréndén sonra, tébii ki, h.Éliyev onları zéiflétméyé çalışmalıydı. Évvélki addımlar ona olan évvélki inamın müqabilindé kifayét edirdisé, indi hémin inam xeyli azaldığı üçün bu qüvvélérin zéiflédilmésinin ikinci, daha güclü mérhélési başlanmalı idi. Bu mérhélédé onun ésas réqib kimi AXC-ni vé başqa demokratik qüvvéléri seçmési, ménim üçün tééccüblü vé méntiqsiz addım idi. Çünki bu qüvvélér açıq şékildé béyan etmişdilér ki, hansısa zorakı hérékata hézırlaşmırlar vé proseslérin qanun çérçivésindé, konstitusiyaya uyğun şékildé inikşafının téréfdarıdır. Bu baxımdan son hadisélér ménim üçün gözlénilméz idi. Bu faktlarla da sübut olundu ki, onlar iqtidara heç bir uğur gétirmédi. Méqséd Naxçıvan bölgésindé demokratik qüvvéléri, AXC-ni zéiflétmék idisé, bu,alınmadı. heç bir real qüvvéni sıradan çıxara bilmédilér. Beynélxalq téşkilatlar, bir sıra xarici ölkélér bu hérékétléré qarşı oésmi vé ya qeyri-résmi şékildé, aşkar vé ya tékbéték görüşlérdé öz münasibétlérini bildirdilér. hémin hérékétlér AXC-nin bir qédér radikallaşmasına sébéb oldu ki, bu da 10 sentyabr mitinqiné vé véziyyétin gérginléşmésiné gétirib çıxardı.

-Réqib qüvvélérin zéiflédilmésinin yeni mérhélési başlanmalı idisé vé bu mérhélédé AXC vé demokratik qüvvélérin seçilmési Sizé méntiqsiz görünürsé, bu mérhélédé méntiqi addım nédén ibarét olmalı idi?

-Biz hadisélérin gözlénilméz téréfindén danışdıq. Digér téréfdén, défélérlé proqnozlaşdırdığımız bir mésélé dé var ki, iqtidar Erménistanla sülh sazişi imzalamaq niyyétindédir vé bu sazişdé Rusiyanın himayédarlığı ilé Azérbaycanın xeyriné olmayan şértlérin iréli sürülmési ehtimalı var vé biz gücümüz çatana qédér buna mane olacağıq. Bu baxımdan h.Éliyevin hérékétlérindé méntiq tapmaq olar ki, sazişin imzalanması éréfésindé demokratik qüvvéléri zéiflétsin. Méntiqi addım isé yéqin ondan ibarét ola bilérdi ki, h.Éliyev öz siyasétiné uyğun olaraq müttéfiqlérini, hakimiyyétin sosial bazasını müéyyénléşdirsin. hér hansı qüvvélérlé élaqélérini möhkémléndirmék hesabına öz hakimiyyétini dé möhkémléndirsin.

-Sizcé demokratik qüvvélér mövcud şéraité dözé bilécék vé tésir göstérécék qédér gücé malikdirlérmi?

-hadisélér siyasi müstévidé, siyasi çérçivédé davam edérsé, Azérbaycanın demokratik qüvvéléri kifayét qédér nüfuza vé gücé malikdirlér ki, cémiyyétdé gedén proseslérin hém demokratik istiqamétdé, hém dé Azérbaycanın ménafeyiné uyğun şékildé inkişafına kömék elésin. Ancaq tééssüf ki, Azérbaycanda hadisélér hélélik yalnız siyasi müstévidé inkişaf elémir. Müxtélif qüvvélér var vé onların méramı, méqsédléri, mübarizé üsulları barédé birménalı söz demék çétindir.

-hérékatın sayılan qüvvélérindén biri olan AXC-déki son prosesléré Sizin münasibétiniz? hémin proseslérin baş vermésindé xeyli dérécédé rolu olmuş "Müxalifét" qézetinin redaktorunun Müsavat Partiyası Başqanının müşaviri olması faktı Sizin üçün problemlér yaratmır ki?

-Ménim üçün problemlér yaratmır, ancaq tébii ki, narahatlıq doğurur. Çünki mén né AXC daxilindé hér hansı bir ziddiyyétin olmasını istéyirém, né dé bu ziddiyyétin hansısa şékildé méné aid edilmésini, Ağamalı Sadiq Éféndiyé ménim böyük hörmétim var. hérékatda özünéméxsus xidmétléri, yeri olan bir adamdır vé kifayét qédér müstéqil vé orijinal düşüncé térziné malikdir. Vé bizim - istér AXC, istérsé dé Müsavat Partiyasının métbuata münasibétimiz, méné elé gélir ki, çoxdan mélumdur. Biz özümüzé yaxın olan métbuat vasitélérini inzibati qaydada idaré etméyin téréfdarı deyilik. hesab edirik ki, hémin métbuat vasitélérindé bizimlé eyni mövqeli adamlar var vé onların féaliyyéti, düşüncé azadlığı, söz azadlığı maksimum témin olunmalıdır. Bu baxımdan bézén ziddiyyétdér yaranır. Yadınızdadırsa, vaxtilé AXC vé "Azadlıq" qézeti arasında zaddiyyétlér var idi. İndinin özündé Müsavat Partiyası üzvlérinin heç dé hamısı "Yeni Müsavat" qézetinin féaliyyétindén razı deyillér. İndi dé "Müxalifét" qézetindé AXC daxili proseslérin o térzdé işıqlandırılması şéxsén méndé razılıq hissi oyatmadı. hémin qézetin réhbérlériné dé öz mövqeyimi bildirmişém. Méné elé gélir ki, bu da öz tésirini göstérib vé méséléléré bir qédér soyuqqanlı yanaşma hiss olunur. Mén şadam ki, "Azadlıq" qézeti dé bu mésélédé léyaqétli mövqe tutur.
Ancaq hér halda biz néticélérdén yox, sébéblérdén danışmalıyıq. AXC keçén ilin yayında ciddi bir sarsıntı keçirdi. Vé bu sarsıntıdan sonra AXC-nin téşkilatlanması, öz féaliyyétini téşkil etmési mérhélési başlandı. Bu da çox faydalı bir mérhélé idi. Tééssüf ki, son aylarda yenidén bir silkélénmé baş verdi. Ancaq inanıram ki, téréflér özlérini bir qédér témkinli aparsalar, téşkilat bu problemin dé öhdésindén gélécék. Tébii ki, hér bir téşkilatın daxilindé ona réhbérlik etmék arzusunda olan müxtélif qüvvélér olur vé onlar hesab edirlér ki, özléri téşkilatı daha yaxşı idaré edé bilérlér. Bu baxımdan mübarizé dé tébiidir. Ancaq belé mübarizédén sonra uduzan téréf uduzduğunu etiraf etméli vé bunun sébéblérini araşdırmalıdır. Günah onun öz zéifliyindédir, yoxsa başqa sébéblér var?! Udan téréf dé bişgicéllénméyé uymamalı, qélébésini déqiq qiymétléndirib, uduzan téréfin heysiyyatı ilé hesablaşmalı, onu ézmék, sıradan çıxarmaq iddiasına düşmémélidir. Çünki ilk növbédé téşkilatın ménafeyi nézéré alınmalıdır. Méné elé gélir ki, bir qédér bu istiqamétdé féaliyyét göstérilsé, AXC elé bir ciddi sarsıntıya gélib çıxmayacaq.

-AXC-nin çığırdığı son mitinqlérdé Müsavat Partiyası iştirak etmédiyi üçün sizi ehtiyatlı davranmaqda qınayanlar var. Bu, méşhur Yurd-Müsavat qarşıdurmasının néticési deyil ki?

-Yox, qétiyyén belé bir tendenciya yoxdur. Tébii ki, AXC demokratik müxalifétin én döyüşkén, én mübariz hissésidir vé bu amil hémişé öz tésirini göstérir. Digér téréfdén, iqtidarın zérbéléri dé çox zaman AXC-yé déyir vé onun digér téşkilatlara nisbétén daha çox radikallaşmasına sébéb olur. O ki qaldı Müsavata, biz hesab edirik ki, kütlévi tédbirlér o zaman keçirilmélidir ki, ya artıq bu vasitédén başqa heç bir vasité qalmır, ya da téşkilatın xalqa öz sözünü demék, mövqeyini nümayiş etdirmék, iqtidara öz nüfuzunu göstérmék üçün başqa imkanı yoxdur. Eyni zamanda ikinci bir mésélé dé var ki, bu kütlévi tédbirléré zémin varmı? Éhalinin ésas hissési bunu müsbét qarşılayırmı? Söhbét tékcé bu tédbirdé iştirak etmékdén yox, bu zéruréti qébul edib-etmémékdén gedir. Bu iki amil nézéré alınmalıdır. Ménim fikrimcé vé bizim müzakirélérdén ortalığa çıxan qénaété göré hélélik né belé bir zémin var, né dé yuxarıda dediyim zérurét. Azérbaycan réhbérliyi Erménistanla téslimçilik aktına bénzér bir sazişi imzalamaq fikriné düşérsé, rus qoşunlarının Azérbaycana qaytarılması mésélési yenidén reallaşarsa, o zaman bu tédbirlér üçün zérurét yaranır. Müsavat partiyasını ehtiyatlı davranmaqda ittiham edénlér isé, méné elé gélir ki, bir qédér insafsézléğa yol verirlér. Müsavatén daxilindé hérékat yolu keçmiş kifayét qédér şéxslér var. Onların 1988-ci ildén bu yana mübarizénin én késkin anlarında tutduğu mövqelér vé atdığı addımlar da kifayét qédér mélumdur. Sadécé olaraq biz qébul eléméliyik ki, siyasi téşkilatlar müstéqil féaliyyét göstérir, hér téşkilatın öz başa düşdüyü, qébul etdiyi şékildé mübarizé aparmaq sélahiyyéti var. Ümumi mésléhétléşmélérdé bu téşkilatlar eyni mövqeyé gélmirlérsé, bir-birimizin mövqeyiné hörmét eléméyi bacarmalıyıq. Méné elé gélir ki, indiki mérhélédé ictimaiyyétin réyini ifadé eléméyin başqa yolları da var. Vé Demkonqresin son iclaslarında da biz belé bir tékliflé çıxış elémişik ki, bu istiqamétléré diqqét yetirilsin vé ola bilsin ki, yaxın vaxtlarda bu üsullardan istifadénin şahidi olacaqsınız.

- Géncé hadiséléri üzré méhkéménin sédri O.Maqsudov artıq neçénci défé méhkémé iclasına gélméyéndé dé Siz başqa tédbirléré él atacağınızı söylédiniz. Égér sirr deyilsé, o tédbirlér hansılardır?

-O.Maqsudov héddindén artıq séviyyésiz hérékétlér elédi. hérbi tribunalın sédri vézifésini tutmaq üçün bu cür qanunsuz, mésuliyyétsiz hérékétlér elémék insanlığa yaraşmır. Buna göré dé mén elan elémişém ki, ona qarşı mübarizé aparacağam - qanun çérçivésindé, heç bir artıq hérékété yol vermédén O.Méqsudovun bu méhkémé prosesindé qébul etdiyi qérarlar onun özünü cinayét mésuliyyétiné célb etméyé imkan verir. Bunu mésléhétléşdiyim hüquqşünaslar da tésdiq edir. Mén demirém ki, né vaxtsa hakimiyyété gélib O.Maqsudovdan intiqam alacağıq. hakimiyyété gélsék dé gélmésék dé, ménim bir véténdaş kimi hüququm var ki, qanunu pozduğunun şahidi olduğum bir adamın cézalandırılmasına çalışım. Mén buna çalışacağam. Mén söz vermişém ki, O.Maqsudov Sülhéddin Ékbérovu azad elémésé, onun yerindé oturacaq. Qanun çérçivésindé bu mübarizéni aparmağa ménim haqqım var. Égér ömür véfa elémésé, ménim imkanım olmasa, hér halda bu işi görén tapılacaq.

-Géncé hadiséléri ilé bağlı méhkéménin haqqınızda hébs qéti imkan tédbiri seçmék céhdi, S.Ékbérovun hébs edilmési, başqa iki néférin - D.Rzayevin vé Q.Mémmédovun hébsdén yayınmaları üçün onlara imkan yaradılması (hér halda qérarın dérhal yeriné yetirilmésinin témin olunmaması belé deméyé ésas verir) vé son sensasiya - MTN técridxanasından müémmalı qaçış barédé né deyé bilérsiniz? Bu hadisélér arasında hér hansı bir élaqé görürsünüzmü?

-Birbaşa élaqé bélké dé yoxdur. Ancaq bütün bunlar Azérbaycan dövlétçiliyiné téhqir vé bu dövlétçiliyin çox zéif olmasına işarédir. 13 sentyabr 1994-cü ildé çıxarılmış hébs qéti imkan tédbiri haqqındakı qérar qanunsuz vé heç bir ésası olmayan qérardır. Vékili déyişmék arzusuna göré müttéhimin haqqında hébs qérarı çıxarmaq absurddur. Çünki méhkémé prosesindé müttéhimin bélké dé yegané hüququ özüné vékil seçmék vé onun xidmétlérindén istifadé etmékdir. Yené dé dövlétçilik baxımından absurddur ki, hakimi hébs haqqında qérar çıxarır vé bir saat érzindé bu qérarı icra edén olmur. Méncé heç bir véténdaşın borcu deyil ki, özü haqqında hébs qérarının yeriné yetirilmési üçün bütün günü méhkémé zalında gözlésin. Bir saat gözlédikdén sonra hémin şéxslér hérési öz işinin dalınca getdi. D.Rzayev vé Q.Mémmédov, görünür, qanunsuzluğa baş éymémék qérarına géliblér, S.Ékbérov isé bu qanunsuzluğa qarşı qanun çérçivésindé mübarizé aparmaq fikrindédir. Onu hémin gün axşam evindé hébs ediblér. Bunun üçün hökumét adamlarının böyük qéhrémanlıqlar göstérmési barédé bézi informasiya vasitélérinin yaydığı mélumatlar gülüncdür. Çünki bir ildén artıq milli téhlükésizlik nazirinin birinci müavini işlémiş bir adam yéqin ki, méhkémédén yayınmağın yollarını başqalarına nisbétén daha yaxşı bilirdi. İkinci bir téréfdén métbuatda belé bir sual da qoyulur ki, onun hébsi barédé né üçün parlamenté müraciét olunmadı? Xatırlayırsınızsa, É.Ömérov ménim, İ.Şirinovun vé S.Ékbérovun hébsi barédé parlamenté müraciét etmişdi. O zaman MM onların barésindé bu qérarı çıxardı, ménim barémdé mésélé müzakiré olunmasına isé o zaman yol verilmédi. O baxımdan bizim qüquqi véziyyétlérimiz bir qédér férqlénir. İndi biz çalışırıq ki, Milli Méclisdé hér ikisi haqqında qérarın déyişmésiné nail olaq. Bu, Sülhéddin béyin azad olunması yollarından biridir.
MTN técridxanasından qaçışı da mén dövlétçiliyin olduqca zéif olması kimi qiymétléndirirém. Tébii ki, bu adamların hér birinin né dérécédé günahkar olması barédé ancaq méhkémé hökm çıxara bilér. Ancaq hé halda necé olur ki, ağır cinayétlérdé ittiham olunan şéxslér MTN kimi bir yerin hébsxanasını térk edib, sakitcé yayınırlar? Mén dé bir aya qédér hémin hébsxananın "qonağı" olmuşam vé bilirém ki, oradan qaçmaq qeyri-mümkündür. Tébii ki, séni qaçırtmırlarsa. Ancaq bir céhét dé bizi çox narahat edir - bu, qaçışdır, yoxsa h.Éliyevin öz çıxışında ifadé edildiyi kimi, onlar aparılıblar? Biz xüsusilé Arif Paşayevin taleyindén narahatıq. Bélké dé onu zorakı yolla aparıblar. Çünki Şuşa-Laçın méhkémésinin gedişi göstérirdi ki, A.Paşayevin bu mésélédé heç bir günahı yoxdur. Bu, artıq aydınlaşmaq üzré idi. Ona göré dé belé bir qénaété gélméyé ésas var. Vé hakimiyyét dairélérindén bizim - istér Arif béyi tanıyan éqidé yoldaşlarının, istérsé dé ailésinin, qohumlarının - télébémiz ondan ibarétdir ki, onun téhlükésizliyi témin edilsin. Mésélélérin qanun çérçivésindé héll edilmésiné şérait yaradılsın. Tébii ki, bu qaçış respublikada müéyyén gérginlik yaradır vé yeni problemlér meydana çıxa bilér. Xüsusén É.hümbétov mésélési narahatlıq doğurur. Ancaq bu müémmalı hadisénin müxtélif versiyaları ola bilér. Bu haqda geniş danışmaq istémirém. Çünki onlar araşdırılmalıdır. Méncé hélé çox maraqlı téférrüatlar mélum olacaq. (Yéqin ki, qaçışa şérait yaratmış MTN işçisi Faiq Mirzéyev haqqında cinayét işinin mövcudluğu faktının elan olunması méhz hémin téférrüatlardan biridir -A).

-Son dövrlérin qeyd olunacaq hadisélérindén biri dé vaxtilé MDB-yé getméyin téréfdarı olan partiyaların bu gün BSS-nin éleyhiné çıxmaları faktıdır. "Mérkézçi blok"un bu barédé "Demkonqres"in hazırladığı béyanata qoşulması Sizcé hansı zérurétdén (vé ya reallıqdan) iréli gélirdi? hér halda hélé dünéné qédér İsa Qémbéri Azérbaycanda faşist rejiminin tétbiqindé günahlandıran Zérdüşt Alizadénin MP qérargahında görünmési nézéré çarpan hadisé idi.

-Mürékkéb sualdır. O baxımdan ki, Zérdüşt vé Araz Élizadé qardaşları béyan elédilér ki, béli, biz AXC vé Müsavatı faşist téşkilatları hesab edirik, ancaq Azérbaycanın ménafeyi naminé bu téşkilatlarla da söhbétlér aparmağa hazırıq. hér halda yené dé méntiqsiz mövqedir. Bizi faşist adlandırmaq da, Faşistlérlé bir yerdé oturmağa hazır olmaq da.
hélélik "Mérkézçi blok"un 3 partiyası - ADİP, ASDP vé AMBP bizim Erménistan Azérbaycan münaqişésini sülh yolu ilé nizama salmaq barédé layihémizi béyéndilér vé biz birgé hémin béyanatı imzaladıq. Başqa bir sénéd barédé - Naxçıvan hadisélérinin araşdırılması vé dinc yolla yoluna qoyulması üçün komissiya yaradılması haqqında Milli Méclisé müraciét mésélésindé isé razılığa gélé bilmédik. Baxmayaraq ki, müraciét hér cür késkinlikdén uzaq şékildé hazırlanmışdı vé ilkin olaraq bu partiyalar müraciéti imzalamağa prinsipial razılıq vermişdilér. hélé bu gün dé onlar MDB-yé getmék fikrinin yanlış olduğunu söylémirlér. Bunu obyektiv şékildé né ilésé izah eléméyé çalışırlar. Mésélén, sosial-demokratlar inandırmaq istéyirlér ki, MDB-yé daxil olaq biz deyéndé lazım idi, indi gecdir. Öz proqnozlarının 98% -nin düz çıxdığını iddia edén Z.Élizadé én böyük proqnozlarından biri olan MDB mésélésini bu cür yozan da istér-istéméz Lenin méktébinin técrübési yada düşür: 1921-ci ildé yeni iqtisadi siyasété keçmék lazım olduğunu söyléyén Leniné silahdaşlarından biri özünün bu tékliflé hélé keçén il çıxış elédiyini xatırladanda, o, "bu, keçén il yox, indi lazımdır", - deyé cavab verib. Bu da hémin méntiq vé ya méntiqsizlikdir.
Başqa téréfdén bu partiyaların hér birindé kifayét qédér ağıllı adamlar var vé onlar da véziyyéti görürlér. Görürlér ki, bir il évvél müxtélif béyanatlar vermék mümkün idi. Bu gün onlar boşa çıxandan, véziyyét ağırlaşandan sonra onlar da témsil olunduqları téşkilatların simasını qorumaq üçün düşünméli, hadiséléré daha obyektiv münasibét bésléméli olurlar, obyektiv reallıqla hesablaşırlar. Prinsip etibarilé bu, müsbét prosesdir.

- BSS-nin şértléri hélélik mélum olmasa da, neft müqavilélérinin imzalanması vé onların ilkin néticéléri Azérbaycanın beynélxalq véziyyéti barédé hér hansı fikir söyléméyé ésas verirmi?

-Müqavilé imzalanmazdan évvél biz bildirmişdik ki, onun yaxın müddété imzalanması ehtimalına çox da inanmırıq. Ona göré ki, bir neçé héll olunmamış mésélé qalırdı. İlk növbédé Rusiyanın Xézérin statusu ilé bağlı qaldırdığı mésélé. Ancaq müqavilé imzalandı vé burada qéribé hadisélér üzé çıxdı. Bir téréfdén "Lukoyl" müqavilénin imzalanmasında iştirak edir, Rusiya Energetika Nazirliyinin mésul émékdaşı, Rusiyanın Azérbaycandakı séfiri burada iştirak edir, başqa téréfdén isé Rusiya Xarici İşlér nazirliyinin nümayéndési elan edir ki, biz bu müqaviléni tanımırıq. Bu, onu göstérir ki, Rusiya dövlétçiliyindé dé hér şey öz qaydasında deyil vé onlar da Azérbaycan dövlétçiliyi séviyyésindén çox uzağa gedé bilméyiblér. Bu méséléyé ciddi yanaşsaq, istér Azérbaycan, istérsé dé müqaviléni imzalayan firmaların témsil etdiyi başqa dövlétlér Xézér mésélésini araşdırmalı idilér. Vaxtilé bu mésélé qaldırılanda Müsavat Partiyası téklif elédi ki, Xézérin statusu ilé bağlı beynélxalq simpozium çağırılsın vé orada Xézéryanı ölkélérin, başqa maraqlı dövlétlérin nümayéndéléri, mütéxéssislér, beynélxalq hüququn biliciléri yığışsınlar vé bu mésélé barédé vahid fikré gélméyé çalışaq. Bundan sonra hém müqavilénin taleyi zérbé altından çıxardı, hém dé Xézérin statusunun qeyri-müéyyénliyindén istifadé edib, Azérbaycan üçün daha ağır şértlér iréli sürén Qérb şirkétlérinin bu imkanının qarşısı alınardı. Çünki belé şéraitdé Azérbaycana kapital qoyuluşu daha riskli xarakter daşıyır vé risk artdıqca da şértlér ağırlaşır. Bu baxımdan hémin iş mütléq görülméli idi. İndi biz Rusiya XİN-nin béyanatını pislésék dé, bunu beynélxalq hüquqa zidd bir şey kimi qiymétléndirsék dé, bunun üçün şérait özümüz yaratmışıq. Azérbaycan, keçmiş SSRİ-nin başqa respublikaları kimi burada tanınmış sérhédléri ilé beynélxalq subyekté çevrilib vé BMT-dé dé bu sérhédlérlé tanınıb. Xézérdé bu respublikaların istifadé etdiyi sahélér hémin méntiqlé yeni yaranmış müstéqil respublikaların éraziléridir. Xüsusén nézéré alsaq ki, Xézér déniz yox, göldür. Rusiyanın mövqeyi çox mürtéce vé problem yarada bilécék bir mövqedir. Ancaq real siyasétlé méşğul olanlar da, Azérbaycan réhbérliyi dé bunu nézéré almalıydılar. Tééssüf ki, müqavilénin imzalanması hélé onun yeriné yetirilmési demék deyil. Bu problemlérdé bir aydınlıq olana qadér mén beynélxalq bankların hémin müqaviléyé kifayét qédér pul ayıracağına inanmıram. Görünür, bu mésélé hélé çox uzun çékécék. Ancaq tébii ki, regionda gedén prosesléré élavé impuls verildi. Vé istér Qérb ölkéléri, istérsé dé Rusiya méséléyé daha ciddi yanaşmaq mécburiyyéti qarşısında qalacaqlar. Çünki bézén ziddiyyétlérin héll olması üçün onların késkinléşmési lazım olur. Bilavasité buna né dérécédé déxli olduğunu deyé bilmérém, ancaq maraqlı daha bir hadisé dé baş verdi ki, ATÉM-in Minsk qrupunun réhbéri Yan Eliasson İrina getdi vé İran hökumétiné Erménistan-Azérbaycan münaqişésinin héllindé ATÉM-lé BMT ilé birgé féaliyyét göstérmék téklifini elédi. Bu fakt özü göstérir ki, ziddiyyétlér elé bir séviyyéyé gélib çatıb ki, yaxın vaxtlarda héll olunmasa, daha böyük partlayışlara gétirib çıxara bilér. Bu ménada neft müqaviléléri, görünür, hadiséléri sürétléndirén bir amil rolunu oynayacaq. Bunu müsbét qiymétléndirmék lazımdır. Ancaq gözlémék ki, qısa müddétdé nésé köklü déyişikliklér baş verécék, bir o qédér düzgün deyil.

- Neft müqavilélérinin imzalanması vé BSS-nin şértléri arasında hansısa bir élaqé ola bilérmi?

-Mén belé hesab elémirém. Neft müqavilési vé BSS-nin bir-birilé uzlaşdırılması haqda müéyyén ehtimallar olsa da, çox güman ki, bu uzlaşma ya olmayıb, ya da çox séthi séviyyédé olub. Yené dé Rusiya Xarici İşlér nazirinin béyanatına qayıdaq. Égér uzlaşma var idisé, né üçün Rusiya müqavilénin éleyhiné çıxmalı idi? Én azı bu fakt onu göstérir ki, bu, yoxdur. Mén buna çox şadam. Çünki dolayısı yolla neft müqavilési Azérbaycanda sabitliyin yaranmasında maraqlı olan dövlétlérin féallaşmasına sébéb olacaq, Azérbaycanın inkişafına müsbét bir amil kimi tésir göstérécék. Ancaq neft müqaviléléri Qérbé vé Rusiyaya güzéşt şéklindé héll olunubsa, bu, Azérbaycanın ménafeyiné tamamilé zidd olduğu üçün belé uzlaşmanın olmaması yaxşıdır.

-Bu müqavilélér Elçibéy iqtidarı dövründéki variantından né ilé férqlénir?

Layihé parlamenté téqdim olunandan sonra biz müqaviléni téhlil edécéyik. Müqavilé mürékkéb sénéddir. Ekspertlérin ciddi işiné ehtiyac var. Yalnız bundan sonra mésélé barédé daha konkret danışmaq olar. hélélik onu demék mümündür ki, ancaq mélum faktlara göré keçén ilki müqavilé ilé müqayisédé biz artıq 4 milyard dollar itirmişik. Yéni müqavilé keçén il imzalansaydı, Azérbaycan indikindén 4 milyard dollar çox gélir götürécékdi. Bu faktdır.
Véziyyétin faciéliyi ondadır ki, Azérbaycan indi bu müqaviléni béyénméyib, ondan imtina etsé, heç bir ümid yoxdur ki, bir ildén sonra bundan yaxşı müqavilé imzalamaq mümkün olacaq. Çünki qéribé bir napalı çevré yaranıb. Müqavilé imzalanmayanadék Azérbaycanda sabitlik üçün zémin yaranacağına inanmaq olmur. Sabitlik olmayanda vé ya zéif olanda isé élverişli müqaviléyé ümid yoxdur.

-Müsavat Partiyasının nézérdé tutulan qurultayı keçirilécékmi?

-Bu, Müsavatın 4-cü qurultayı, bérpa olunmuş Müsavatın isé 2-ci qurultayıdır. Méné elé gélir ki, biz 1992-ci ildé Müsavatı bérpa edén zaman qarşıya qoyduğumuz méqsédléré ésasén nail olmuşuq. Müsavat Partiyası artıq tékcé ésrin évvéllérindé yox, bu gün dé féaliyyét göstérén real siyasi qüvvé kimi qébul olunur. Proqram vé Nizamnamédé nézérdé tutduğumuz bütün zéruri strukturları olan bir téşkilat formalaşdıra bilmişik. Vé bu téşkilat son sosioloji sorğuların néticélérindén göründüyü kimi respublikanın én nüfuzlu siyasi téşkilatlarından biridir. Bu baxımdan biz görülmüş işléri müsbét qiymétléndiririk. Tébii ki, résmi qiyméti qurultay verécék. Ümid edirik ki, 4-cü qurultay artıq téşkilat kimi tam formalaşmış bir partiyanın sonrakı féaliyyét istiqamétlérini müéyyénléşdirméyé imkan verécék. Qurultayı noyabrda keçirméyi planlaşdırmışıq. Égér hémin vaxta qédér Azérbaycanda elé bir sarsıntı olmasa, partiya özünün daxili quruculuq féaliyyétini davam etdirécék. Égér Azérbaycan yenidén siyasi sarsıntılar meydanına çevrilsé, tébii ki, partiya hadiséléré konkret münasibétini müéyyénléşdirméli olacaq.

29 sentyabr - 1 oktyabr 1994, "Azadlıq" qézeti