Émékdaşlıq danılmaz héqiqétdir

Azérbaycan Xalq Cébhési (AXC) İdaré Heyétinin 8 néfér üzvü Elmlér Akademiyasının émékdaşıdır. Redaksiyamız onları vaxtaşırı déyirmi stol arxasına, söhbétléré dévét edécék. İlk AXC İdaré Heyétinin üzvléri - Şérqşünaslıq İnstitunun émékdaşı İsa Qémbérov, Félséfé vé Hüquq İnstitutunun émékdaşı Pénah Hüseynov vé émékdaşımız, SSRİ Yazıçılar İttifaqının üzvü Aydın Hümbétoğlurdur.

Aydın Hümbétoğlu: - Respublikadakı gérgin véziyyét, son günlérdé milyonlarla itkiylé néticélénmiş ümumrespublika tétili partiyanın sağlam qüvvéléri ilé Azérbaycan Xalq Cébhésinin émékdaşlığının danılmaz héqiqét olduğunu göstérdi. Bir daha aydın oldu ki, yalnız belé émékdaşlıq yenidénqurmaya dönmézlik xarakteri veré bilér.

Partiya vé hökumét nümayéndélérinin Xalq Cébhési İdaré Heyétinin üzvléri ilé dialoqu siyasi, iqtisadi vé médéni sahédé qarşıda duran vézifélérin héyata keçirilmési sahésindé respublikanın mütéréqqi qüvvélérinin séylérinin birléşdirilmési yolunda ilk böyük addımdır.

Azérbaycan SSR Ali Sovetinin növbédénkénar sessiyasının işindé iştirak etmék üçün Xalq Cébhési nümayéndélérinin dévét edilmési éldé edilmiş razılığın ümumi işé fayda verécéyiné xalqda böyük inam yaradıb. 

Azérbaycan Xalq Cébhési yenidénqurma téréfdarlarının cémiyyétin bütün sahélérinin demokratikléşdirilmésiné çalışan vé öz-özünü idaré edén ictimai téşkilatdır.

Azérbaycan vé Sovet İttifaqının Konstitusiyalarına ésaslanan, qanunda yol verilén ictimai-siyasi féaliyyét formalarını tétbiq edén Xalq Cébhési respublikada hüquqi dövlétin vé véténdaş cémiyyétinin yaradılmasını vé tam hüquqlu azad véténdaşın téşékkülünü özünün son méqsédi hesab edir. AXC iqtisadiyyat, sosial édalét, insan hüququ, milli mésélé, médéniyyét, téhsil vé ekologiya sahésindé görülési vacib işlérin hélliné girişécék. Vé néhayét, AXC-dé iştirak milli, dini vé partiya ménsubiyyéti ilé méhdudlaşdırılmır. Dediklérimizé daha né élavé etmék istérdiniz?

Pénah Hüseynov: - Çoxdan aydın olmuşdur ki, cémiyyétimizin inkişafının léngiméyi adamların siyasi-iqtisadi féaliyyét azadlığının olmamasıdır. İdaréetmé sistemindé birléşmiş, partiya vé hökumét nomenklaturası adlanan méhdud qrupun bürokratiya aparatına qarşı yalnız vé yalnız féal siyasi hérékata qoşulanların téşkil olunması vasitésilé mübarizé aparmaq mümkündür. Yenidénqurma cémiyyétin bütün sahélérini éhaté etméklé résmi dövlét siyaséti çérçivési ilé méhdulaşmayıb kütlévi ictimai- siyasi hérékata çevrilmişdir. Tébii ki, belé bir şéraitdé mütéréqqi qüvvélérin geniş ittifaqının yaradılması zéruréti meydana çıxmışdır. Azérbaycan Xalq Cébhési dé bu geniş ittifaqın bir forması kimi yaranmışdır. Şübhésiz, AXC-nin yaranması ittifaq miqyasında gedén demokratikléşmé prosesinin térkib hissési kimi başa düşülmélidir. 1988-ci ilin yazında yaradılan téşébbüs qrupu geniş féaliyyété başladı vé bu gün Xalq Cébhési yüz minlérlé adam birléşdirén nüfuzlu siyasi qüvvéyé çevrilmişdir.

Aydın Hümbétoğlu: - Azérbaycan Xalq Cébhési özünü tésdiq edéné kimi (söhbét résmi qeydé alınmaqdan yox, xalq téréfindén tanınmasından gedir), sözsüz, çoxlu maneélér déf etméli olub. Bunu tékcé yuxarıların bu cébhéni tanımaması kimi başa düşmék düzgün deyildi. Méné belé gélir ki, bu cébhénin ilk évvél téşébbüs qrupunun yaranması, İdaré Heyéti étrafında birléşmési, ümumrespublika séviyyésindé işin téşkili prosesindé gecikmélérimiz olub. Én vacibi, yaranacaq cébhénin véziféléri, méqsédi, hérékét istiqamétléri haqqında vaxtında aydın mélumat ala bilmédik. Konkret bir misal çékim. Pribaltika respublikalarında yaranmış xalq cébhélérinin iş metodlarının olduğu kimi Azérbaycan şéraitiné tétbiqi mésélélérinin çoxlarını narahat etmésini tébii sayıram. Açığı, médéni séviyyé, siyasi hazırlıq, iqtisadiyyat, ekologiya vé s. sahédé férqlérimiz az qala respublikalar arasında olan coğrafi uzaqlıqla düz müténasibdir...

İsa Qémbérov: - Azérbaycan Xalq Cébhési ilé Pribaltika respublikalarında yaranmış xalq cébhélérinin féaliyyétlérindé ümumi vé férqli céhétlér çoxdur. Évvéla, bu téşkilatların yaranması şéariti bambaşqadır. Égér Pribaltika XC-nin yaranması bu respublikanın ziyalı elitasının bilavasité téşébbüsü, iştirakı vé réhbérliyi şéraitindé olubsa, AXC bizim ziyalıların ikinci, bélké dé üçüncü etalonunun inadkarlığı sahésindé formalaşıb. İkincisi, proqram vé nizamnamélérdé, habelé real féaliyyét üsullarında férqlér böyükdür. Mélum olduğu kimi, Pribaltika respublikalarında xalq cébhéléri bizdén bir il évvél yaranıb. Tébii ki, bunu diqqétlé téhlil etmişik, onların técrübésini öyrénirik, uğurlarını, séhvlérini saf-çürük edérék lazımi néticélér çıxarırıq. Sizin sualınızı diqqétlé oxumayan oxucu elé başa düşé bilér ki, bizi Pribaltikanı téqlid etmékdé téqsirléndirirsiniz. Bu ésla belé deyil. AXC-nin proqramı, onun féaliyyéti respublikamızın, xalqımızın ménafeyiné tamamilé uyğundur. Sualınızın birinci téréfinin cavabı giriş söhbétinizin mézmununa uyğun gélir. Tékcé onu élavé edé bilérém ki, gecikméyimiz héqiqétén olub. Mane olanlar çox idi. Ancaq geniş xalq kütlélérinin müstésna féallığı vé AXC-yé inamı qétiyyétlé söyléméyé ésas verir ki, hérékatımız éhémiyyétli néticélér éldé etméyé qadirdir.

Pénah Hüseynov: - Pribaltika respublikalarındakı xalq cébhéléri ilé cébhémizin féaliyyét proqramında konkret férqlér çoxdur. Mésélén, AXC-nin proqramında respublika érazisindé yaşayan, millétindén asılı olmayaraq véténdaşlar barédé heç bir méhdudiyyét nézérdé tutulmur. Pribaltika xalq cébhéléri méhdudiyyétléri iréli sürérkén, görünür, obyektiv sébébléri, demoqrafik déyişikliklérin yerli éhalinin xeyriné olmasını nézéré alıblar.

Pribaltika respublikalarındakı xalq cébhélérinin Dağlıq Qarabağ problemindé bizi razı salmayan münasibétini çox da hallandırmağa déyméz. Bu ilin mayında Tallindé ménim dé iştirak etdiyim Pribaltika Xalq Cébhélérinin Baltik Assambleyasında aşkar bildirildi ki, onlar Dağlıq Qarabağın Erménistan SSR-é verilmésini heç vaxt iddia etméyiblér. Méncé İttifaqda vé dünyada ictimai réyin bizim xeyrimizé déyişmési féaliyyétimizdén asılıdır. AXC bu sahédé xeyli iş aparır vé bu artıq öz néticélérini vermékdédir.

Aydın Hümbétoğlu: - Respublikanın réhbérliyi ilé dialoqa başlamağınız éhali téréfindén razılıqla qarşılanıb. Hélélik éldé edilécék néticéléri qoyaq bir qırağa. Gélin razılaşaq ki, Mérkézi Komiténin héyata keçirmék istédiyi proqramlar (sağlamlıq-2000, ménzil-2000, ekologiya vé s.) Xalq Cébhésinin nézérdé tutulan tédbirléri ilé sésléşir. Ancaq hal-hazırda bu tédbirléri héyata keçirmék üçün hökumétin güclü maddi téminatı vardır. Xalq Cébhési isé résmi maddi téminatsız böyük gücdür. Bax buna göré sizin razılığa gélméyiniz camaatda nikbinlik, ruh yüksékliyi yaradıb.

İsa Qémbérov: - Dialoq zéruréti nédén doğur? İlk baxışda ménzéré belé görünür: hakimiyyét cémiyyéti ténzimléméli, xalqın iradésini nézéré almalı vé ifadé etmélidir. Ancaq nédénsé réhbérliklé xalq arasında anlaşılmazlıq émélé géldi. Uzun illérdir ki, réhbérliyin gördüyü işlérlé verilén védlér bir-birini tamamlamır. Méhz belé bir şéraitdé AXC-yé inam, onun xalqın iradésini ifadé etmék iqtidarında olmasının hamı téréfindén qébul edilmési ba héqiqéti bir daha tésdiqlédi.

Aydın Hümbétoğlu: - Dediklérinizdén belé çıxır ki, mérkézi aparatımızda oturanlar héqiqi véténpérvérlér deyillér vé onlar respublikanın mövcud problemléri haqqında düşénméyén, Azérbaycan alqının gélécéyi üçün az maraqlanan bir qrup adamdan ibarétdir. Éslindé, redaksiyadakı işimlé élaqédar bu aparat işçiléri ilé tez-tez görüşürém. Dediklérimé inanmaya da bilérsiniz. Ancaq onların doğrudan da véténpérvér olmaları inkar edilmézdir.

İsa Qémbérov: - Téki siz deyén olsun. Ancaq tam razılıq éldé etméyimizé hélé çox var.

Aydın Hümbétov: - Hér halda bu sahédé nézéréçarpacaq iréliléyiş var. Dialoq vaxtı mitinqlérdé iréli sürdüyünüz téléblérin bézilérini geri götürdünüz...

İsa Qémbér: - AXC ilé respublika réhbérliyi arasında danışıqlar zamanı doğrudan da, bézi tékliflér geri götürüldü. Nézéré alındı ki, isténilén danışıqlar zamanı qarşılıqlı güzéştlér mütléq labüddür. Résmi danışıqlara girdiyimiz üçün réhbérliyin istefası télébini geri götürdük.

Aydın Hümbétoğlu: - Bu télébin né dérécédé vaxtında iréli sürüldüyü, né dérécédé édalétli olması şübhélidir. Gélin etiraf edék ki, meydana toplaşanlar öz-özlüyündé çox haqlıdırlar. Ancaq onların bağlı qapılar arxasında gedén razılaşmalardan xébéri yoxdur (günahımızı gizlétméyék, onları vaxtında xébérdar edé bilmirik). Mérkézdéki aparatın tézyiqini birinci növbédé partiya liderlérimiz hiss edirlér.

Pénah Hüseynov: - Elé buradaca, yerigélmişkén, digér ictimai-siyasi qüvvélér vé AXC arasında münasibétléré toxunmaq istérdim. İctimai- siyasi qüvvélér AXC-nin féaliyyétiné onun işindé iştirak edén üzvléri vasitési ilé tésir göstéré bilér. Dövlét orqanları üzérindé ictimai nézarét mexanizminin yaradılması vézifésini ésas méqsédlérdén sayan AXC hémin nézarétin dövlét aparatının ayrılmaz térkib hissésiné çevrilmiş hakim siyasi qurumlara da şamil olunmasını nézérdé tutur.

Aydın Hümbétoğlu: - Pénah, ümumiyyétlé, nézarét mésélési - Xalq Cébhésinin iréli sürdüyü ictimai nézarét problemi - çoxları üçün anlaşılmazdır. Qoy İsa söhbétini tamamlasın, sonra bu barédé söhbétimizi davam etdirérik.

İsa Qémbér: - Söhbétimi davam etdirirém. Xalq Cébhésinin méqsédi réhbérliyi déyişmék, birini kénar edib o birinin gélméyiné şérait yaratmaq deyil, ancaq vé ancaq réhbérliklé xalqın xalq platformasında birléşmésiné zémin yaratmaqdır. 26 mart seçkilérinin néticésinin léğv edilmési télébi dé geri götürüldü. Güzéştlérin ésas sébébi daha mühüm vé téxirésalınmaz téléblérin qébulu vé reallaşdırılması zérurétindén iréli géldi.

Aydın Hümbétoğlu: - Pénah, tétil vaxtı AXC-nin dövlét orqanları üzérindé ictimai nézarét téşkil etmék haqqında proqram müddéası çoxlarına aydın olmadı. Yéni bu nézarét ésasén hansı téşkilatlara aiddir vé necé héyata keçirilir?

Pénah Hüseynov: - Xalq Cébhésinin héyata keçirmék istédiyi ictimai nézarét qétiyyén hakimiyyét iddiası, mésuliyyétdén qaçmaq kimi başa düşülmémélidir. Xalq Cébhésinin özünün féaliyyétiné dé xalqın özü nézarét edir. Bundan böyük mésuliyyét tésévvür etmék mümkün deyil. Xalq Cébhési véténdaşların én geniş kütlélérini féal siyasi héyata célb etméklé seçkilér vé dövlét orqanları üzérindé ictimai nézaréti téşkil edir vé ya cémiyyétin bütün sahélériné bu nézarétin téşkilindé iştirak edir. İctimai nézarét anlayışının konkret mézmununa géldikdé isé onun dövlét-inzibati nézarétdén férqléndiyini mütléq nézéré almaq lazımdır. Égér dövlét orqanları arasında nézarét mexanizmi hesabat-tabeçilik prinsipini, yéni bilavasité nézaréti nézérdé tutursa, ictimai nézarét ictimai réyi formalaşdırmaq vé ona tésir etmék vasitési ilé héyata keçirir. Bunun özü isé aşkarlıq, müstéqil métbuat féaliyyéti, azad seçki kampaniyası aparılması vé néticélérin obyektiv hesablanması, obyektiv elmi ekspertizaların yaradılması, çıxış, yığıncaq, müzakiré vé diskussiyaların keçirilmési, mitinqlérin, nümayişlérin, tétillérin téşkili formasında razılaşdırılır. Méncé, ictimai nézarétin optimal yolu çoxpartiyalı siyasi sistemdir. Lakin mövcud reallıqla hesablaşmaq lazım gélir.

Aydın Hümbétoğlu: - Yeri gélmişkén soruşmaq istéyirém, sentyabrın 12-dé akademiyada Xalq Cébhésinin téşkili üçün çağırılmış iclasın baş tutmaması néylé bağlıdır?! Hém dé AXC-nin İdaré Heyétinin üzvléri olan akademiya émékdaşları bu iclasın pozulması üçün éllérindén géléni elédilér...

İsa Qémbérov: - Yox, méséléni bu qédér qélizléşdirmék lazım deyil. Sadécé, insanın vé méqsédi, né dé téşébbüskarları kifayét qédér mélum olmadı. Azérbaycan SSR Elmlér Akademiyasında Xalq Cébhési Azérbaycan Xalq Cébhésinin nizamnamésiné uyğun şékildé, institutların, elmi-istehsalat birliklérinin artıq yaranmış dayaq déstésinin birgé féaliyyétinin yekunu olaraq yaradılmalıdır.

Aydın Hümbétoğlu: - Son il yarımda islam şüarları ilé birléşmiş qeyri- formal qüvvélér féaliyyét göstérir. Etiraf edilmélidir ki, onların féaliyyéti xalqın müéyyén hissésinin ménafeyiné uyğun gélir. Xalq Cébhésinin bu qüvvélérlé émékdaşlığı hansı şéraitdé mümkündür?

Pénah Hüseynov: - Xalq Cébhési dindarların hüquqlarının féal şékildé müdafié edilmésinin vé yeriné yetirilmésinin téréfdarı vé müdafiéçisidir. Dindarların öz baxış vé inamlarını tébliğ etmélérindén ötrü onların néşriyyat, kütlévi informasiya vasitélérindén, görüş, mitinq vé nümayişlérdé istifadé edé bilméléri üçün şérait yaradılmalıdır. Onların dini téşkilatlarda birléşmési, dini ibadét evléri (méscid, kilsé, sinaqoq vé s.) tikméléri, ruhanilér hazırlayan téhsil ocaqları açmaları, xaricdé yaşayan hémvéténléri ilé élaqéléri, o cümlédén müqéddés dini yerléri (Mékké, Qüds vé s.) ziyarét etméléri yolundakı hér cür méhdudiyyétlér aradan götürülmélidir. AXC bütün dini etiqadlardan olan respublika véténdaşlarının tam bérabér hüquqlarını qébul edir, buna téminat verir vé bununla bérabér islam dininin Azérbaycan xalqının tarixindé, onun milli psixologiyasının vé milli adét vé énénélérinin, héyat térzinin inkişafında xüsusi rolunu nézéré alaraq islam médéniyyétinin (şériét, hüquq, ehkam, félséfé vé s.) geniş şékildé öyrénilmési uğrunda çıxış edir. İslam şüarları ilé çıxış edén qruplarla aramızda hélélik heç bir élaqé yoxdur. Lakin qeyd etmék istéyirém ki, zorakılıqla, qorxu hissi ilé sağlam ménévi inqilab qétiyyén baş tutmaz. Quranda da deyilir ki, islam dinini heç késé zorla télqin etmék mümkün deyil. Şéhérdé müasir geyimli qızları, qadınları kobud surétdé téhqir etméklé islam dininé xidmét etmék iddiası én azı sadélövhülükdür. İnsanın ménéviyyatının déyişilmési onun xarici görkémini isténilén şékildé déyişé bilér. Yené tékrar edirém, saxta islam şüarları ilé çıxış edén qüvvélérlé Xalq Cébhésinin émékdaşlığı heç cür mümkün ola bilméz.

Aydın Hümbétoğlu: - Redaksiyamızın émékdaşları adından sizé razılığımızı bildirirém vé güman edirik ki, bu, gélécék görüşlérimizin birincisidir. Söhbétimizin necé alınmasından asılı olmayaraq, bu görüşü uğurlu sayırıq.

İsa Qémbérov: - Séhv etmirémsé, égér yazı qézetinizdé çap olunsa, bu, Azérbaycan Xalq Cébhési İdaré Heyétinin üzvléri ilé résmi métbu dialoqu olacaq.

Redaksiyadan: Şübhésiz, Azérbaycan Xalq Cébhésinin féaliyyéti haqqında söhbétimizdé çox méséléléré toxuna bilmédik. Redaksiyamızda déyirmi masa arxasında növbéti söhbétin iştirakçısı Xalq Cébhésinin sédri, Élyazmalar İnstitutunun baş elmi işçisi Ébülféz Éliyev olacaqdır. Fürsétdén istifadé edib oxucularımıza müraciét edirik: Ébülféz béyé hansı sualları vermék istérdiniz? Söhbétimizi oxucu sualları ésasında qurmaq fikrindéyik.

"Elm" qézeti, 16 sentyabr 1989-cu il, N 37(193)