İsa Qémbér: "Mén vé ménim inandığım şéxslérin hamısı DTK arxivlérinin açılmasından ehtiyat etmirik..."

Müsahibimiz Müsavat Partiyası Divanının réhbéri İsa Qémbérdir

- İsa béy, Azérbaycanın yaxın tarixindé AXC, meydan hérékatı bir fenomen kimi nézéré çarpır... Lakin indiki xaotik proseslér burulğanında AXC, meydan hérékatı haqqında cürbécür ziddiyyétli fikirlér dé gézir. Béziléri AXC-nin indiki iqtidarın hakimiyyété gélmési, imperiyanın cildinin déyişdirilmési üçün bir alét olduğunu iddia edirlér. Bu barédé né deyé bilérsiniz?

- Bu geniş sualdır vé buna çox geniş dé cavab téléb olunur. Ancaq mén çalışacağam ki, qısaca bézi tezisléri çatdırım. AXC dövrün télébi ilé yaranıb, ona ehtiyac var idi. O, Azérbaycanı müstéqil görmék istéyén şéxslérin séyi, téşébbüsü ilé yaranıb. Lakin Qarabağ mésélési, Erménistanın Azérbaycana técavüzü mésélési olmasaydı, Azérbaycanda Xalq Cébhési çox kütlévi bir qüvvéyé çevrilé bilmézdi. Bu da bizim cémiyyétdé azadlıq, demokratiya ideyalarının, tutaq ki, Pribaltika respublikalarında olduğu qédér yayılmaması ilé bağlıdır. Sovet dövründé, xüsusén 60-70-80-ci illérdé Rusiyada, Ukraynada, Pribaltikada, Gürcüstanda, qismén Erménistanda kütlévi olmasa da, disident hérékatı olub. Azérbaycanda belé hérékat hardasa yox dérécésindé olub. Ték-ték adamların bu istiqamétdé féaliyyétindén danışmaq olar. Bizim cémiyyétimiz 1985-ci ildé Qorbaçovun başladığı islahatlara reaksiya vermék, ondan béhrélénméyé bélké dé hazır deyildi. 1985-1988-ci illérdé Rusiyada, Gürcüstanda gedén proseslér Azérbaycanda demék olar ki, getmirdi. Azérbaycanda müstéqil bir fikir söylémék insan haqqında, demokratiya haqqında danışmaq hakimiyyétdé olan kommunist rejimi téréfindén çox késkinliklé qarşılanırdı. Ancaq 1988-ci ildé Qarabağ mésélési ortalığa çıxanda xalqda elé bir qézéb dalğası yarandı ki, kütlévi hérékatın qarşısını ala bilmédilér. Hakimiyyét dairéléri vé hémin dövrdé müstéqillik vé demokratiya haqqında fikirléşén bütün qüvvélér bu hérékatın étrafında cémléndilér vé ésasén AXC-dé témsil olundular. Xalq Cébhési né Moskvanın, né Yerevanın, né Vaşinqtonun, né Ankaranın, né Tehranın sifarişi ilé yaranmayıb, Azérbaycan cémiyyétinin télébatı ilé yaranıb. Çünki Azérbaycana qarşı Erménistan técavüz edéndé dövlét séviyyésindé ona lazımi reaksiya olmadı. Moskva da öz oyununu oynayırdı. Ona göré dé xalq özü-özünü téşkil edib buna qarşı müqavimét göstérméli idi. Belé bir télébatdan yarandı Xalq Cébhési... Tébii ki, cémiyyétin bu mübarizéyé kifayét qédér hazır olmadığı dövrdé yaranan bir téşkilat onun bütün qüsurlarını özündé daşımalıydı. Cébhéni yaradanlardan vé onun daxilindé uzun müddét féaliyyét göstérén şéxslérdén biri kimi mén özüm AXC-yé hücuma keçénlérdén qat-qat ciddi iradlar süré bilérém cébhéyé qarşı. Ancaq bu iradlar düşménçilik nöqteyi-nézérindén yox, AXC-ni daha yaxşı görmék arzusundan iréli gélén iradlar ola bilér. Tébii ki, Azérbaycanda digér Sovet respublikalarında olduğu kimi, bütün ictimai héyatın DTK-nın nézaréti altında olduğu bir şéraitdé, DTK agentlérinin, DTK xébérçilérinin böyük bir ordu téşkil elédiyi bir dövrdé AXC-nin térkibindé dé DTK-nın agentléri, yaxud xébérçiléri olmaya bilmézdi... Ancaq AXC-nin siyasétini heç vaxt DTK müéyyénléşdirméyib vé DTK agentléri dé AXC-nin qébul etdiyi qérarlara o dérécédé tésir göstéré bilmézdilér. AXC çox ağır bir dövrdé féaliyyét göstérméyé mécbur olub vé çox güclü réqiblérlé üzléşibdi. Hém daxildé, hém dé xaricdé. Müéyyén méqamlarda AXC hakimiyyét orqanlarının görécéyi işléri öz üzériné götürüb héll etméyé mécbur olubdu. 1988-90-cı illérdé Qarabağda da, digér érazilérdé dé torpaqlarımızın müdafiési ilé ilk növbédé AXC-nin téşkil etdiyi déstélér méşğul olurdu...

- O vaxt xalqın AXC-yé inamı böyük idi...

- Elédir. Xalqda belé bir fikir yaranırdı ki, AXC hakimiyyété gélsé, qısa müddétdé müharibédé qélébé çalınacaq, xalqın héyat séviyyési yüksélécék... Tébii ki, bunları bir il érzindé héyata keçirmék qeyri-mümkün idi. Buna göré dé xalqın bu téşkilata inamı bir az qırıldı. 1993-cü ilin iyununda .... (senzura qayçısı) qanuni hakimiyyété qarşı .... (senzura qayçısı) xalq bir növ neytral véziyyétdé durub gözlédi... Keçén 6-7 aylıq dövr dé sübut edir ki, kim kimdi. Égér kiminsé DTK agenti olmasından söhbét gedirsé, bunu sübut etmék lazımdır. Hélé ki, kiminsé DTK vé vé ya MKİ ilé bağlı olması barédé ciddi bir şey ortalığa qoyulmayıb...

Bir-birini hörmétdén, nüfuzdan salmaq üçün bundan istifadé etmék siyasi éxlaqsızlıqdır, hér bir adama real féaliyyétiné göré, sübut olunmuş faktlar ésasında qiymét verilmélidir.

- Bés, 88-ci ildén béri gedén milli-azadlıq hérékatında, bu ikiléşmé, qütbléşmé tébii idi, yoxsa né isé kénar qüvvélérin tésiri var idi?

- Bilirsiz, 1988-ci ildén xalq ayağa qalxıb Qarabağ mésélésinin düzgün héll olunmasını téléb edéndé müéyyén qüvvélér var idi ki, bundan istifadé etméyé çalışırdılar. Elécé dé Ayaz Mütéllibov hakimiyyétdé olduğu müddétdé AXC öz siyasi méqsédléri - Azérbaycanın müstéqilliyi, érazi bütövlüyü uğrunda mübarizé aparanda onun daxilindé dé, kénarda da müéyyén qüvvélér var idi. Onları maraqlandıran yalnız o idi ki, Ayaz Mütéllibovu yıxıb müéyyén vézifélér éldé etsinlér. Hémin qüvvélér açıq hérékét edé bilmédikléri üçün, real siyasi téşkilata kömék edib ondan istifadé etméyé çalışırdılar... Tutaq ki, 88-ci ildé, meydan hérékatı gedérkén minlérlé adam kömék edirdi. Onların arasında sémimi kömék edénlér dé var idi. Eléléri dé var idi ki, bilirdilér, meydanda hérékatın davam etmési Vézirovun kürsüsünün laxlamasına xidmét edir, buna göré dé éllérindén géléni edirdilér ki, camaat meydanda qalsın...

O ki qaldı ayrı-ayrı şéxsléré, hér bir şéxsiyyétin psixologiyasını başa düşmék lazımdır. Meydan hérékatında Nemét Pénahlı hélledici şéxsiyyét idi. O, hémin günlér ümumxalq sevgisiné nail olmuşdu vé hérékatı idaré edirdi. Amma o zaman biz başa düşürdük ki, bü cür hérékatın sonu yoxdur. Meydanda istéyirsén bir il gecé-gündüz qal, bununla heç bir şeyé nail olmaq olmazdı. Ya hakimiyyét dairéléri, ya da hansısa güclü bir siyasi téşkilat problemlérin hélli ilé méşğul olmalı idi. Buna göré dé bir téşkilat yaratmağa çalışırdıq. 1989-cu ildé buna nail olduq. Güclü bir téşkilat - AXC formalaşdı vé onun tézyiqi altında Azérbaycanın ménafeyiné uyğun qérarlar qébul edildi.

Belé bir véziyyétdé hér hansı bir şéxs göréndé ki, dünén yüz minlérlé adam meydanda dayanıb onun bir sözünü gözlédiyi, onun bir işarési ilé hér bir hérékét etméyé hazır olduğu halda, indi téşkilat var, o téşkilatın nizamnamési var, orada müzakirélér gedir, qérarlar qébul edilir vé hémin qérarlar heç dé hémişé onun dediyi şékildé qébul olunmur, onda tébii ki, qısqanclıq yaranır hémin şéxsdé vé o başlayır ki, Xalq Cébhésini Moskva yaradıbdı, DTK yaradıbdı. Onların hamısı Vétén xainidir. İkiléşmé gedir bu şéxsiyyétin daxilindé. Bu müéyyén ménada N.Pénahlıya da aiddir vé başqa mérhélélérdé digér şéxsléré - hamımıza aid ola bilér. Tééssüf ki, hamımız insanıq, zéif méxluqlarıq, hamımızın daxilindé şöhrét hissi var vé bézén bu hisslérimizi cilovlaya bilmirik...

- İsa béy, siz iqtidarda olan dövrdé béziléri téléb etdi ki, DTK arxivléri açılsın, digérléri isé dedi yox, açılsa véténdaş müharibési olacaq. Bu né demék idi?

- Qeyd etmék lazımdır ki, hér halda biz hakimiyyétdé olanda bu arxivlérdén siyasi méqsédlér üçün istifadé etmédik. Biz özümüz dé maraqlanmadıq onlarla. Bélké dé müéyyén dérécédé séhv etdik. Lakin biz cémiyyétdéki sabitliyin xatiriné bu addımı atmadıq. Biz DTK arxivlérinin açılmasının éleyhiné olmamışıq. Ancaq onların açılmasında mütléq iki céhét gizlénilméliydi. Évvéla, nézéré almaq lazımdır ki, bizdé xarici kéşfiyyatlara qarşı işléyén agentura şébékési olubdu. Düzdür, bu SSRİ DTK-nını şébékési olubdu, ancaq o müéyyén dérécédé Azérbaycan DTK-sı téréfindén dé idaré olunurdu, onun nézarétindé idi. Bunu açmaq mümkün olan şey deyil. Bu Azérbaycanın ménafeyiné böyük ziyan vura bilérdi. Digér téréfdén, bu şébékénin açılması başqa ölkélérlé münasibétdé gérginliyé sébéb olardı.

Bunlardan élavé, siz dé razılaşarsınız ki, Azérbaycan cémiyyétindé xébérçilik, xéfiyyéçilik geniş yayılmışdı, bir növ sistem şéklini almışdı. Şérqşünaslıq İnstitutunda işléyén zaman méni DTK-ya çağırıb téklif etdilér ki, émékdaşlıq edim, yéni institutda cavanların, génc alimlérin né ilé méşğul olmaları barédé onlara mélumat verim. Onlar da méné işaré etdilér ki, siz hélé cavansınız, Şérqşünaslıq İnstitutunda işléyirsiniz, xaricé getmék mésélési var, sizin üçün problemlér yarana bilér. Mén dedim, canınız sağ olsun. Bununla bizim söhbétimiz bitdi. Sonra da tédricén véziyyét déyişdi vé bu söhbétlér ortadan götürüldü... Ancaq mén başa düşürém ki, bizim institutda işléyénléré dé, başqalarına da, éksériyyété dé edilibdi belé téklif. Hansı qarantiya var ki, onların hamısı bundan imtina ediblér. Bilirsiz, axı insanın bilavasité normal héyatı qadağalar altına qoyulurdu. Belé bir şéraitdé minlérlé adamlar DTK-nın tékliflériné müsbét cavab veriblér. Sözün doğrusu, xébérçilér şébékési o qédér geniş olub ki, Azérbaycanda, onun effektiv işlémési, onların verdiyi informasiyanı yığıb-yığışdırmaq mümkün olan şey deyil. Belé bir şéraitdé tésévvür edin ki, biz bütün arxivléri açıb-tökürük. Tutaq ki, 1975-ci ildé hansısa bir alim, yaxud yazıçı DTK ilé émékdaşlığa razı olub vé öz yoldaşları haqqında DTK-ya mélumat verib. Bununla biz cémiyyétimizin, demék olar ki, böyük bir hissésini biabır etmiş oluruq. Bu prinsip etibarilé ménévi céhétdén o qédér dé asan addım deyil.

Ona göré dé DTK arxivlérinin açılması barédé mésélé ortalığı çıxanda biz tapşırıq verdik ki, milli téhlükésizlik orqanları haqqında qanun hazırlansın. Bunlar müzakiré edilib qébul olunsun. Ondan sonra qanunlara uyğun şékildé hansı DTK féaliyyéti Azérbaycanın müstéqilliyiné zidd néticéléré gétirib çıxara bilérsé, onunla bağlı mésélélér açılıb ortalığa qoyulsun. Hansı şéxslér son dövrdé Azérbaycan xalqına zérbélér vurublar, ménafeyiné zidd gediblér, onların méséléléri açılıb ortalığa qoyulsun. 20 Yanvar faciésindé téşkilatçı rolunu oynayanlar müéyyénléşdirilsin.

Ancaq kütlévi şékildé hér şeyi açıb ortalığa tökmék düzgün olmazdı. O vaxt bizé qarşı hücum edib DTK arxivlérinin açılmasını téléb edénlérin bir çoxu hal-hazırda hakimiyyétdédir. DTK arxivlérini açsınlar da, niyé açmırlar? Hér halda arxayın ola bilérsiz ki, mén vé ménim inandığım şéxslérin hamısı DTK arxivlérinin açılmasından ehtiyat etmirik.

Müsahibéni apardılar:

Sultan Laçın, Sevda Ayatxanqızı

"Tézadlar" qézeti, 27 yanvar 1994-cü il, N 3 (34)