Layihé

MİLLİ AQRAR İNKİŞAF PROQRAMI

1. PROQRAMIN MÉQSÉDİ

Milli Aqrar İnkişaf Proqramının ésas méqsédi aqrar sahénin böhrandan çıxarılmasına, séméréli vé réqabété davamlı bazar infrastrukturunun formalaşdırılması ilé kénd tésérrüfatı vé érzaq méhsullarının istehsalının artırılmasına, kéndin sosial rifahının yüksélmésiné, ölkénin iqtisadi vé érzaq müstéqilliyinin möhkémléndirilmésiné yönéldilmiş édalétli vé elmi ésaslandırılmış islahatların aparılmasını vé inkişaf séviyyésini témin etmékdén ibarétdir.

2. PROQRAMIN HAZIRLANMASI ZÉRURÉTİ

Ölkédé aqrar islahatları ténzimléyén bir sıra qanunverici aktlar qébul edilsé dé, bunların reallıqdan uzaq olmaqla formal xarakter daşıması, icra mexanizmindéki boşluqlar vé ziddiyyétli méqamlar atılan addımların sémérésiz olmasına gétirib çıxarmış, islahatların édalétli vé méqsédyönlü aparılmasına real hüquqi şérait yaratmamışdır. Mövcud idaréetmé sistemi - Kénd Tésérrüfatı Nazirliyinin mérkézi aparatı başda olmaqla dağıdılmış vé iflic véziyyété salınmış, yeni iqtisadi şéraité uyğun strukturlar isé yaradılmamışdır. Kolxoz vé sovxozların istehsal infrastrukturları islahat adı altında tamamilé dağıdılmış, onların yerindé xüsusi mülkiyyétçiliyé ésaslanan işlék vé faydalı qurumlar formalaşdırılmamışdır. Aqrar bazar formalaşmamış, daxili bazar demék olar ki, xarici istehsalçıların piştaxtasına çevrilmişdir. Ölké érzaq müstéqilliyi baxımından ciddi téhlüké qarşısında qalmışdır.

Mövcud bank, maliyyé-kredit, vergi, qiymét siyaséti yerli istehsalı stimullaşdırmaq évéziné, onun sémérésizliyiné vé réqabété davamsızlığına sébéb olmuşdur. Évvéllér mövcud olmuş emal, tédarük vé xidmét strukturlarını modernléşdirmék vé bazar prinsiplériné uyğunlaşdırmaq évéziné, onların tamamilé dağıdılmasına üstünlük verilmiş, istehsal, tédarük, satış münasibétléri son dérécédé ibtidailéşdirilmişdir. Kolxoz vé sovxozların islahatı zamanı émék kollektivlérinin réyi nézéré alınmamış, könüllülük prinsipléri kobudcasına pozulmuş, bütöv istehsal infrastrukturuna malik tésérrüfatlar éksér hallarda bolşeviklérin kollektivléşdirmé prinsiplériné oxşar olaraq, islahat adı altında mécburi surétdé dağıdılmışdır.

Dövlét vé bélédiyyé mülkiyyétiné torpaq vé émlakın verilmésindé böyük éyintiléré yol verilmiş, dövlét mülkiyyétindé saxlanılmış toxumçuluq, damazlaq, técrübé-sınaq tésérrüfatları simasızlaşdırılmış, onlar ésas téyinatı üzré deyil, yerli icra hakimiyyéti vé digér dövlét oqranlarının réhbérléri üçün yardımçı tésérrüfat funksiyasını yeriné yetirméyé méhkum edilmişdir.

Qanunlara méhél qoymadan vé sosial bérabérliyé émél olunmadan, én méhsuldar vé yararlı torpaq vé émlak véziféli şéxslér téréfindén ménimsénilmiş, én yaxşı halda torpaq payını almış sadé adamların heç bir istehsal vasitési vé maliyyé imkanı olmadığından onu becérmék imkanından méhrum olmuşlar. Néticédé islahat adı ilé paylanmış torpaqların 80%-i boş qalmış, kütlévi eroziyaya vé şoranlaşmaya méruz qalmışdır. Meliorasiya, irriqasiya vé digér kommunikasiya sistemléri yarıtmaz hala salınmışdır.

Heç bir hüquqi ésası olmadan ictimai tésérrüfatlarda cémléşmiş cins mal-qara dağıdılmış vé kütlévi surétdé ménimsénilmişdir. Hér birinini milyard manatlarla balans déyéri olan müasir ferma kompleksléri dağıdılmış, boş xarabazarlığa çevrilmişdir.

Quşçuluq sénayesi tamamilé méhv edilmiş, baytarlıq xidméti, balıqçılıq sénayesi yarıtmaz hala salınmışdır.

Kénd tésérrüfatı istehsalı sahésindé Azérbaycan kéndinin tarixi, milli énénéléri, islahat aparılan sahélérin xüsusiyyétléri nézéré alınmamışdır. Aqrar elmi bérbad véziyyété salınmışdır. Yeni iqtisadi şéraité uyğun tédqiqat sistemi yaradılmamışdır. Minlérlé nadir ixtisas sahibléri ölkédén getmişdir. Nüfuzlu beynélxalq maliyyé qurumlarının mövcud rejimé inamsızlığı, investisiya üçün normal mühitin olmaması, indiyé qédér alınmış kredit resurslarından séméréli istifadé olunmaması, éslindé hémin kreditlérin müxtélif yollarla ménimsénilmési onları yeni kredit xétlérinin açılmasından vé qrantların verilmésindén çékindirir.

Kéndin sosial statusu müéyyénléşdirilmémiş, kütlévi işsizlik néticésindé demoqrafik félakét reallaşmışdır.

Aqrar sferanın total deqradasiyası ölké iqtisadiyyatının bütövlükdé süqutuna gétirib çıxarmışdır.

Ümumiyyétlé, hazırkı iqtidarın aqrar sahénin inkişafı ilé élaqédar ümumi strategiyası yoxdur. Bu sahédé müéyyén céhdlér olsa da, yuxarıda qeyd olunan sébéblérdén, én başlıcası isé, total korrupsiya, rüşvétxorluq vé saxtakarlıq fonunda aqrar sferanı mövcud böhrandan çıxarmaq qeyri-mümkündür. Bütün bunlar Milli Aqrar İnkişaf Proqramının hazırlanmasını vé héyata keçirilmésini zéruri edir.

3. POTENSİAL İMKANLAR

İnkişaf etmiş vé réqabétédavamlı kénd tésérrüfatı sistemi yaradılması üçün Azérbaycan bir sıra élverişli imkanlara malikdir:

A. ÉLVERİŞLİ COĞRAFİ MÖVQE

Azérbaycan Avropanın vé Asiyanın késişdiyi mühüm kommunikasiya qovşağı üzérindé yerléşir. Reallaşması nézérdé tutulan TRASEKA proqramı sahénin inkişafını mühüm istiqamétlérdé stimullaşdıra bilér.

B. TÉBİİ-İQLİM ŞÉRAİTİ

Torpaq vé su ehtiyatının kifayét qédér olması, günéşli günlérin sayı, yağıntının miqdarı, normal vegetasiya dövrü ölkédé pambıqçılığın, üzümçülüyün, tütünçülüyün, çayçılığın, baramaçılığın, bağçılığın, térévézçiliyin, heyvandarlığın ayrı-ayrı sahélérinin dünya standartları séviyyésindé inkişaf etdirilmésiné zémin yaradır.

C. TARİXİ-MİLLİ ÉNÉNÉLÉR VÉ ÉHALİNİN İŞGÜZARLIĞI

Tarixi faktlar dünya sivilizasiyasının formalaşdığı zamanlardan Azérbaycanın aqrar ölké olmasını, ictimai formasiyaların déyişmési ilé onun böyük tékamül yolu keçérék éhalinin işgüzarlığının ékinçilik vé heyvandarlıq médéniyyétinin yüksék olmasını sübut edir.

D. TÉBİİ EHTİYATLARIN VÉ İQTİSADİ POTENSİALIN YÜKSÉK OLMASI

Digér postsovet vé Qafqaz ölkéléri ilé müqayisédé tébii ehtiyatların, ilk növbédé zéngin neft ehtiyatlarının olması, energetika kompleksindé, kimya sénayesindé müéyyén infrastrukturların olması, istehsal vé emal sahésindéki évvéllér mövcud olmuş kommunikasiyaların qalıqları méqsédyönlü strategiya üzré xüsusi proqramların köméyi ilé aqrar sektorun inkişafına real şérait yaratmış olar.

E. BEYNÉLXALQ TÉCRÜBÉ

Azérbaycanda aqrar-sénaye kompleksinin bazar iqtisadiyyatı şéraitiné uyğun olaraq yenidén qurulmasında hér hansı bir ölkénin modelini tétbiq etmék méqsédé uyğun hesab edilmir. Lakin, ayrı-ayrı ölkélérin bu vé ya digér sahédé qazandıqları técrübélérdén istifadé edérék tarixi vé milli énénélérimizé, coğrafi vé aqro-ekoloji şéraité uyğun, dünya aqrobiznesindé öz yerini tuta bilén réqabétédavamlı kénd tésérrüfatı sistemi yaradılması mümükündür.

Bu nöqteyi-nézérdén bir sıra ölkélérin qeyd olunan sahélérdéki nailiyyétlériné istinad etmék olar:

• torpaq vé su ehtiyatlarının çatışmaması vé çétin tébii şéraitdé unikal idaréetmé vé séméréli tésérrüfatçılıq, aqrobiznes vahidléri kimi kibus (ictimai tésérrüfatların) vé moşavların (xüsusi tésérrüfatların) féaliyyéti énénélériné göré İsrail dövlétinin técrübési;

• énénévi fermer tésérrüfatçılığının inkişafı sahésindé Amerikanın, Hollandiyanın, Kanadanın técrübési; - tarixi, coğrafi vé milli énénélérin yaxınlığı baxımından Türkiyénin técrübési;

• planlı-sosialist tésérrüfatçılığından bazar iqtisadiyyatına uğurla keçmiş vé keçmékdé olan şérqi Avropa dövlétlérindén Polşanın, Çexiyanın, Macarıstanın, habelé keçmiş sovet ölkélérindén Rusiya vé Baltikyanı ölkélérin técrübési.

Bu proqramın hazırlanmasında méhz hémin ölkélérin, xüsusilé İsrail dövlétinin técrübésindén geniş istifadé edilib.

5. İDARÉETMÉ SAHÉSİNDÉ İSLAHATLARIN APARILMASI

5.1. Aqrar-sénaye kompleksinin ölké séviyyésindé idaré olunması

Ölkénin aqrar-sénaye kompleksindé dövlét idaréçiliyini héyata keçirén vahid mérkézi icra hakimiyyéti orqanı yaradılmalıdır. Bu orqan Kénd Tésérrüfatı vé Érzaq Nazirliyi adlandırılmaqla aşağıdakı nazirlik vé dövlét orqanlarının birléşmési hesabına yaradalır:

Kénd Tésérrüfatı Nazirliyi;
Dövlét Torpaq Komitési; 
Dövlét Baytarlıq Komitési; 
Dövlét Bitki Karantini müféttişliyi; 
Dövlét Toxumçuluq müféttişliyi;

Bununla belé, Ticarét Nazirliyinin, Bakı şéhér Ticarét vé xidmét departamentinin érzaq méhsullarının keyfiyyétiné nézarét edén strukturları, Dövlét Balıqçılıq Konserninin balıqyetişdirmé vé balıqartırma damazlıq müéssiséléri, keçmiş Taxıl Méhsulları Şirkétinin balansında olmuş taxıl méhsullarının keyfiyyétiné nézarét laboratoriyasının, keçmiş Azérquşsénaye dövlét şirkétinin balansında olmuş, indi dövlét mülkiyyétindé saxlanılmış, lakin tabeçiliyi namélum olan damazlıq reproduktor quşçuluq tésérrüfatlarının da Kénd tésérrüfatı vé Érzaq Nazirliyinin térkibiné verilmési méqsédéuyğundur.

Bütün bunlar kénd tésérrüfatı vé érzaq sferasının idaré edilmésindéki mövcud pérakéndéliyi, orqanlar arasındakı paralelçiliyi vé ziddiyyétléri aradan qaldırmaqla, idaréetmé aparatının saxlanılmasına dövlét büdcésindén çékilén xérclérin xeyli azaldılmasına şérait yaratmış olacaq.

Kénd tésérrüfatı vé Érzaq Nazirliyinin strukturu bazar iqtisadiyyatı prinsiplériné uyğunlaşdırılmalı, yuxarıda göstérilén sahélér üzré müvafiq baş departamentlér yaradılmaqla onların féaliyyéti ésasén aşağıdakı istiqamétlérdé qurulmalıdır:

• Ölkédé aqrar siyasétin sahélér üzré formalaşdırılması vé héyata keçirilmési;

• Prioritet sahélér üzré xidmétlérin (tédqiqat, télimat, innovasiya, informasiya, marketinq, téhcizat, mésléhét) koordinasiyası;

• İslahatların aparılması vé bazar infrastrukturunun formalaşdırılması;

• Ölkédé érzaq balansının vé érzaq téhlükésizliyinin témin edilmési, idxal-ixracın ténzimlénmési, daxili bazarın qorunması, proqnozlaşdırma;

• Cins toxumçuluq, damazlıq, bitki karantini, tinkçilik, baytarlıq, yemin, érzaq méhsullarının keyfiyyétiné, torpaqdan vé sudan istifadéyé nézarét üzré müféttiş nézarétinin qoyulması;

• Ésaslı dövlét proqramları üzré sifariş vé tédarük mexanizmlérinin hazırlanması vé héyata keçirilmési.

5.2. BÖLGÉLÉR ÜZRÉ KÉND TÉSÉRRÜFATININ İDARÉ OLUNMASI

Kénd tésérrüfatının bölgélér üzré idaré edimési dedikdé hazırda mövcud olan inzibati rayonlar üzré deyil, aqro-ekoloji bölgélér üzré idaré olunması nézérdé tutulur. Respublikamızda 11-12 belé aqro-ekoloji bölgé müéyyénléşdirméklé dövlétin aqrar siyasétinin méhz hémin bölgélrdéki mérkézlér (Kénd Tésérrüfatı Nazirliyinin qurumları) vasitésilé héyata keçirilmési nézérdé tutulur.

Ölkénin müxtélif bölgélérindé ayrı-ayrı sahélér üzré mérkézlérin téşkil edilmési dé méqsédéuyğundur. (Mésélén, Lénkéran rayonunda çayçılıq, Gédébéy rayonunda kartofçuluq, mérkézi aran rayonlarının birindé pambıqçılıq üzré vé s.) Hér bir bölgédé aqro-ekoloji şéraité uyğun olaraq nümunévi tédris-técrübé müéssiséléri yaradılması nézérdé tutulur.

Mérkézin işçiléri ésasén müxtélif sahélérin peşékar mütéxéssisléri-télimatçılardan ibarét olmaqla ésas féaliyyétléri hökumétin aqrar siyasétini yerdé héyata keçirméklé, fermer vé digér mülkiyyétçiléré télimat, tédqiqat, innovasiya, mésléhét, xidmétléri göstérilmési üzérindé qurulmalıdır.

5.3. KÉND SÉVİYYÉSİNDÉ TÉSÉRRÜFATÇILIĞIN İDARÉ EDİLMÉSİ

Kénd séviyyésindé tésérrüfat subyektlérinin koordinasiyası vé idaré olunması özününidaréetmé prinsiplériné ésaslanaraq assosiativ qaydada féaliyyét göstérén birliklér vasitési ilé héyata keçirilmésini nézérdé tutur.

İdaréetmé sahésindé dövlét, bélédiyyé orqanlarının vé yerli tésérrüfat qurumlarının sélahiyyét héddlérini müéyyénléşdirén vé ténzimléyén müqavilélér bağlanması méqsédéuyğun hesab edilir.

Téséérrüfat subyektlérinin féaliyyétiné bélédiyyé vé digér dövlét orqanlarının yersiz müdaxilésiné yol verilmémélidir.

5.4. TÉSİSATLI QEYRİ-DÖVLÉT QURUMLARININ YARADILMASI

Tésisatlı qeyri-dövlét qurumları ölké, bölgélér vé kénd séviyyésindé yaradıla bilér.

İsrail dövlétininn técrübésiné istinad edilérék kénd tésrrüfatı méhsullarının istehsalı, emalı, qablaşdırılması, satışı vé s. işlér üzré féaliyyét göstérén milli aqrar şuraların yaradılması nézérdé tutulur. Hémin şuralar fermer tésérrüfatlarının, emal, ticarét müéssisélérinin réhbérléri, mütéxéssislér, habelé istehslakçılar daxil olmaqla, onlar dövlét idaréetmé oqranları ilé birgé ölké yaxud bölgé séviyyésindé héyata keçirilén proqramlarda iştirak edirlér.

6. İSLAHATLARIN HÜQUQİ BAZASININ TÉKMİLLÉŞDİRİLMÉSİ

Aqrar islahatların ésasları haqqında, Sovxoz vé kolxozların islahatı haqqında, Torpaq islahatı haqqında Qanunların vé digér normativ-hüquqi aktların icrasını çétinléşdirén mövcud ziddiyyétli méqamlar, boşluqlar, formallıqlar aradan qaldırılmalı, real véziyyété uyğunlaşdırılmaqla yenidén işlénilmélidir.Bununla belé, Taxıl haqqında, Üzümçülük vé şérabçılıq haqqında, Pambıq haqqında qanunların, habelé elmi ésaslandırılmış vé sosial édalété téminat verén digér qanunverici aktların hazırlanması nézérdé tutulur.

7. AQRAR İSLAHATLARIN APARILMASINDA DÖVLÉT SİYASÉTİNİN ÉSAS İSTİQAMÉTLÉRİ

Aqrar islahatların héyata keçirilmésindé dövlét siyaséti ésasén aşağıdakı istiqamétléré yönéldilir:

• Érzaq téhlükésizliyi siyaséti;

• Maliyyé-kredit vé investisiya siyaséti;

• Vergi vé qiymét siyaséti;

• Xarici iqtisadi siyasét;

• Kéndin sosial inkişafı.

7.1. ÉRZAQ TÉHLÜKÉSİZLİYİ SİYASÉTİ

Érzaq téhlükésizliyi siyaséti ölkénini érzaq müstéqiliyiné nail olmaqla éhalinin bütün kateqoriyalarının stabil surétdé keyfiyyétli érzaq méhsulları éldé etmélériné şérait témin edilmésiné, habelé fövqéladé hallar üçün érzaq ehtiyatı yaradılmasına yönéldilir.

Bu sahédé aparılan siyasét kémiyyét, keyfiyyét, iqtisadi vé sosial aspektlérlé séciyyélénméklé aşağıdakı tédbirlérin héyata keçirilmésini nézérdé tutur:

• fövqéladé hallar üçün érzaq fondunun yaradılması;

• qanunvericilik vé téşkilati tédbirlér;

• yardımçı tédbirlér.

Qanunvericilik vé téşkilatı mésélélérlé élaqédar aşağıdakı tédbirlérin héyata keçirilmési nézérdé tutulur:

• Proqramın 6-cı bölmésindé qeyd olunan aqrar sferanı éhaté edén qanunların, habelé, Sanitariya - epidemioloji sağlamlıq haqqında, İstehlakçıların hüquqlarının müdafiési haqqında Qanunların tékmilléşdirilmési vé érzaq téhlükésizliyi baxımından ekspertizası;

• Milli sertifikasiya sisteminin tékmilléşdirilmési;

• Érzaq téhlükésizliyini témin edén qanunların icrasına séméréli nézarét mexanizminin işlénmési;

Aidiyyéti orqanların (ilk növbédé Milli Téhlükésizlik, Kénd Tésérrüfatı vé Érzaq, İqtisadiyyat, Ticarét, Maliyyé, Émék vé Éhalinin Sosial Müdafiési, Séhiyyé Nazirlikléri, Dövlét Gömrük Komitési vé s.) réhbérlérindén ibarét birgé komissiyanın yaradılması.

Yardımçı tédbirlér ésasén maarifléndirmé, tébliğat vé informasiya xarakteri daşımaqla aşağıdakıları nézérdé tutur:

• Érzaq méséléléri ilé élaqédar milli énénélérimizé vé métbéximizé yad olan elementléri tébliğ edén, milli istehsalımızı sıxışdıran reklam vé digér tébliğat materiallarının méhdudlaşdırılması vé ya qadağan edilmési;

• Milli istehsalın vé ev tésérrüfatçılığının üstünlüyünü éks etdirén vé inkişafını stimullaşdırılmasına köméklik edén metodiki materialların hazırlanması;

• Éhalinin sanitar - gigiyena, séméréli vé sağlam qidalanma, habelé, istehsalat médéniyyétinin yükséldilmési istiqamétindé maarifléndirilmési.

7.2. MALİYYÉ-KREDİT VÉ İNVESTİSİYA SİYASÉTİ

Proqramın reallaşdırılmasında maliyyé-kredit vé investisiya siyaséti aşağıdakı prinsipléré ésaslanmaqla héyata keçirilécékdir:

• Sistemin inkişafı üçün prioritet istiqamétlérdé dövlét himayésinin témérküzléşdirilmési;

• İstehsalçıların gélirinin dinamik surétdé artırılması vé bu hesaba onların öz sérmayélérinin xüsusi çékisinin artırılması;

• Bütün séviyyélérdé korrupsiya hallarına yol verméméklé maliyyé resurslarının maksimum dérécédé séméréli istifadésinin témin olunması.

Proqramın héyata keçirilmési üçün aşağıdakı maliyyé ménbélérindén istifadé olunması nézérdé tutulur:

• İstehsalçıların vésaitléri;

• Büdcé vésaitléri;

• İstehsalçı, istehlakçı vé digér şéxslérin iştirakı ilé yaradılan kredit ittifaqlarının vésaitléri;

• Torpaq vé daşınmaz émlakın girov qoyulması ilé kommersiya banklarının uzun müddétli kreditléri;

• Lizinq, fyuçers qurumları (fondları, şirkétléri vé s.);

• Dünya Bankı, Beynélxalq Valyuta Fondu, İslam İnkişaf Bankı, BMT-nin Kénd Tésérrüfatı vé érzaq téşkilatı (FAO), habelé TASIS proqramı, digér beynélxalq qurumlar vé fondlar.

Qeyd olunanlarla yanaşı, dövlét, yaxud digér qurumlar téréfindén kreditlérin kénd tésrrüfatı istehsalçısına lazım olan gübré, texnika, yanacaq vé digér materiallar formasında verilmési mexanizminin hazırlanması vé héyata keçirilmési nézérdé tutulur.

7.3. VERGİ VÉ QİYMÉT SİYASÉTİ

Aqrar sahédé vergi vé qiymét siyaséti aqrar bazarda qiymét sabitliyiné nail olmaqla milli istehsalın stimullaşdırılmasına vé daxili bazarın qorunmasına yönéldilmélidir.

Bunun üçün aşağıdakı istiqamétlérdé tédbirlér görülür:

• Aqrar bazara vé éhalinin alıcılıq qabiliyyétiné istinad etméklé lazım géldikdé méhsulların qiymétlériné aşağı vé yuxarı hédlér qoyulması tétbiq edilé bilér. Bu zaman bazardan asılı olaraq istehsalçı zérér çékdiyi halda hémin férq dövlét téréfindén ödénilir;

• Qiymét hédlériné émél edilmédikdé vé inhisarçılıq meyilléri yarandıqda çevik vé mütéréqqi vergi sistemi héyata keçirilé bilér;

• Kénd tésérrüfatı istehsalçılarının bütün vergilérdén azad edilmési, torpaq vergisinin sadéléşdirilmési vé azaldılması

7.4. KÉNDİN SOSİAL İNKİŞAFI

Méqsédyönlü vé édalétli islahatların aparılması, düzgün maliyyé-kredit vé investisiya siyaséti ilk növbédé kénd adamlarının işlé témin edilmélériné, bu isé kéndin sosial dirçélişinin ésasının qoyulmasına şérait yaradacaqdır.

Bunula yanaşı Müsavat partiyasının Sosial reabilitasiya vé inkişaf Proqramı çérçivésindé Kéndin sosial inkişafı Proqramı hazırlanması nézérdé tutulur ki, hémin proqramın ésas tezisléri aşağıdakılardan ibarétdir:

• Kéndlérdé yol, rabité, elektrikléşmé, qazlaşdırma, istirahét vé sağlamlıq obyektlérinin tikintisi vé yenidén téşkil edilmési ilé élaqédar Beynélxalq maliyyé qurumlarının da iştirakı témin edilméklé layihélérin hazırlanması;

• Kénd tésérrüfatı istehsalçılarına vé onların ailé üzvlériné dövlét büdcési hesabına güzéştli tibbi xidmét vé pulsuz orta téhsil téminatının verilmési;

• Kéndlérdé xalçaçılıq, dulusçuluq, digér xalq sénéti sahélérinin dirçéldilmési istiqamétindé tédbirlérin hazırlanıb héyata keçirilmési vé s.

7.5. XARİCİ İQTİSADİ SİYASÉT

Aqrar sahédé xarici iqtisadi siyasét BMT-nin Kénd Tésérrüfatı vé érzaq téşkilatının (FAO), Ümumdünya ticarét téşkilatının qayda vé normalarına müvafiq surétdé idxal- ixracın ténzimlénmési daxili bazarın qorunması, milli istehsalın reabilitasiyası, ölkénin érzaq müstéqilliyinin témin olunması istiqamétindé qurulmaqla aşağıdakı tédbirlérin héyata keçirilmésini qarşıya qoyur:

• idxalın strukturunu tékmilléşdirméklé ölkédé istehsal olunmayan vé istehsalı mümkün olmayan méhsullardan başqa digér kénd tésérrüfatı vé érzaq méhsullarının idxalına çevik vé mütéréqqi tarif ténzimlénmésinin vé qeyri-tarif méhdudiyyétlérin tétbiq edilmési;

• beynélxalq marketinq insitutuları şébékésiné qoşulmaqla milli istehsal méhsullarının beynélxalq vé regional bazarlarda tébliği vé ixracat potensialının artırılması, bunların fiskal elementlér vasitési ilé stimullaşdırılması;

• dünya genetikasının nailiyyétléri hesab edilén yüksék méhsuldar damazlıq vé toxum materiallarının, mütéréqqi texnologiyanın, nou-hauların, kénd tésérrüfatı texnikasının, kimya méhsullarının, baytarlıq preperatlarının, emal avadanlıqlarının ölkéyé gétirilmésini stimullaşdırmaq;

• beynélxalq kénd tésérrüfatı qurumları ilé bérabérhüquqlu inteqrasiya, FAO, Dünya Bankı vé s. beynélxalq téşkilatlarla, habelé, TASIS vé digér belé proqramlar üzré prioritet istiqamétlérdé lahiyélérin (o cümlédén müsabiqéli qrant lahiyélérinin) hazırlanıb héyata keçirilmési;

• transmilli aqrobiznesin inkişaf etdirilmési, birgé müéssisélérin yaradılması;

• beynélxalq elmi-texniki émékdaşlığın genişléndirilmési, bütün séviyyélérdé qarşılıqlı elmi vé técrübé mübadilési.

8. İŞĞAL ALTINDA OLAN RAYONLARDA AQRAR İSLAHATLARIN APARILMASI

İşğal altında olan rayonlarda aqrar islahatlar bu méqsédlé işlénib hazırlanmış xüsusi proqram ésasında héyata keçirilir. Hémin proqram milli aqrar inkişafın bu proqramda nézérdé tutulan başlıca prinsipléri vé işğaldan azad olunmuş rayonların xüsusiyyétléri nézéré alınmaqla hazırlanır.

9. PRİORİTET İSTİQAMÉTLÉR ÜZRÉ İSLAHATLAR

9.1. TORPAQ İSLAHATI ÜZRÉ

• Torpaq üzérindé mülkiyyét mésélési déqiqléşdirilméklé dövlét, bélédiyyé vé xüsusi mülkiyyété verilén torpaqların hüquqi statuslarının müéyyén edilmési;

• İslahat adı altında dağıdılmış, zébt edilmiş, véziféli şéxslér téréfindén ménimsénilmiş torpaqların müéyyén edilmési, zéruri hallarda hémin sahélérdé islahatların yenidén aparılması vé édalétli tékrar bölgü keçirilmési qarşıya qoyulur. Torpaq islahatı haqqında Qanun yenidén işlénilméli, onun ésasında bir sıra normativ aktlar hazırlanmalı vé tédbirlér proqramı müéyyénléşdirilmélidir ki, burada aşağıdakı mésélélér ön plana çékilmélidir:

• Torpaq bankının vé torpağın bazar dövriyyési mexanizminin yaradılması;

• Vahid torpaq kadastrı sisteminin yaradılması;

• Torpaq vergisi sisteminin tékmilléşdirilmési;

• Torpağın keyfiyyétiné vé séméréli istifadésiné nézarét mexanizminin yaradılması;

• Torpağın girov qoyulması mexanizminin yaradılması;

• İcaré münasibétlérinin tékmilléşdirilmési vé tétbiqinin genişléndirilmési.

9.2. MELİORASİYA VÉ İRRİQASİYA SİSTEMİNİN YENİDÉN QURULMASI

İri miqyaslı ictimai tésérrüfatların kommunikasiyasına uyğun qurulmuş mövcud meliorasiya sistemi ötén illérdé témir olunmadığından, én başlıcası isé mövcud texnologiyanın pozulması fonunda istismarı yeni formalaşan tésérrüfat subyektlérinin demék olar ki, 80-85%-nin su téhcizatından méhrum edilmésiné sébéb olmuşdur. Odur ki, yeni meliorasiya vé irriqasiya lahiyélérinin hazırlanıb héyata keçirilmési qarşıya qoyulur. Bunun üçün mövcud meliorasiya vé su tésérrüfatı obyektléri témir edilméli, formalaşmaqda olan tésérrüfat infrastrukturlarına uyğun yeni su hövzéléri vé suvarılma kanalları işlénilmélidir.

Yeni suvarma sistemlérinin, dünya suvarma avadanlıqlarının istehsalı vé texnologiyasının tétbiqi sahésindé aparıcı yer tutan texnologiyaların (ésas etibarı ilé damcı üsulunun) ölkémizé gétirilmési vé onun tétbiqi aqrotexnoloji, ekoloji, iqtisadi nöqteyi-nézérdén én mükémmél sistem olması ilé aşağıdakılara nail olmağa imkan verécék:

• sudan maksimum dérécédé qénaétlé vé itkisiz istifadé olunması;

• topoqrafik céhétdén én mürékkéb relyefé malik, o cümlédén, énénévi olaraq démyé hesab edilén torpaqların suvarılması;

• filtr-depoların köméyi ilé çirkab sularının témizlénib suvarma şébékésiné buraxılması;- suyun kök sisteminé birbaşa damcı üsulu ilé verilmési sayésindé hétta şoran torpaqlarda méhsul éldé edilmési vé torpağın keyfiyyétinin yaxşılaşdırılması vé s.

9.3. ÉKİNÇİLİK VÉ BİTKİÇİLİK SAHÉSİNDÉ

Kénd tésérrüfatı istehsalında dinamik inkişafın témin edilmési ékinçiliyin vé bitkiçiliyin inkişafından çox asılıdır. Bu sahédé émék, material, enerji vé aqroekoloji ehtiyatlardan, méhsuldar bitki sortlarının bioloji potensialından maksimum dérécédé séméréli istifadé olunması başlıca vézifé olaraq ön plana çékilécékdir.

Bu istiqamétdé bir sıra tédbirlér nézérdé tutulur ki, onların ésasını aşağıdakılar téşkil edir:

• ékin torpaqlarının kütlévi eroziyadan vé şoranlaşmadan qorumaq vé torpaq ehtiyatlarından séméréli istifadé etmék méqsédilé landşaft ékinçiliyi vé növbéli ékin sisteminin optimal variantlarda tétbiqi;

• gübré, herbisid vé digér kimyévi maddélérin elmi ésaslandırılmış qaydada tétbiqi, ékin sahélérindé qoruyucu meşé zolaqlarının bérpa edilmési, bitki örtüyünün mühafizési;

• bitki sortlarının rayonlaşdırılmasının yeni proqramlarının hazırlanması;

• sortların sınağının vé méhsuldarlığın proqnozlaşdırılmasının yeni metodikasının hazırlanması;

• taxıl haqqında, Pambıq haqqında, Üzümçülük vé şérabçılıq haqqında, Otlaqlar haqqında Qanunların hazırlanması vé hémin Qanunların icrası ilé élaqédar bir sıra proqramların işlénilmési. Hémin proqramlarda qeyd olunan mésélélérin hélli yolları öz éksini tapmalıdır:

• ölkénin taxıl méhsullarına (ilk növbédé çöréyé), o cümlédén érzaq téhlükésizliyi baxımından fövqéladé hallar üçün érzaq ehtiyatlarına olan télabatının ödénilmési;

• pambıq istehsalının stimullaşdırılması, onun tédarükü, ilkin vé son emalı sisteminin formalaşdırılması;

• üzüm plantasiyalarının bérpa edilmési, şérab zavodlarının modernléşdirilmési, bu sahédé islahatların aparılması, istehsal-emal münasibétlérinin optimal variantlarda ténzimlénmési;

• yay vé qış otlaqlarının statuslarının déqiqléşdirilmési, onların qorunması, téyinatı üzré séméréli istifadésinin téşkili;

• ölké érazisindé istehsal olunan vé xaricdén gétirilén bitki ménşéli méhsulların ciddi ekspertizası;

• yem istehsalının stimullaşdırılması, yemçilik üzré ixtisaslaşdırılmış fermer vé kooperativ tésérrüfatların yaradılması, yemin keyfiyyétiné nézarét edén laboratoriyaların téşkil edilmési;

• toxumçuluq haqqında, Seleksiya nailiyyétléri haqqında, Bitki karantini haqqında Qanunlara yenidén baxılmalı, onların icra mexanizmini téşkil edén normativ-hüquqi aktlar hazırlanmalıdır.Burada bütün mülkiyyét növlérindén olan tésérrüfatların toxum materialları ilé témin edilmési, yüksék reproduksiyalı, méhsuldar sortların éldé olunması, toxum sınağının, méhsuldarlığın proqnozlaşdırılması, seleksiya nailiyyétlérinin (o cümlédén bu sahédé müélliflik hüqularının) qorunması, bitki ménşéli kénd tésérrüfatı vé érzaq méhsullarına fitosanitar nézarétinin qoyulması, bunun üçün ixtisaslaşmış müasir laboratoriyaların téşkili vé s. mésélélér diqqét mérkézindé olacaqdır. Dövlét mülkiyyétindé saxlanılmış toxumçuluq, tingçilik, técrübé-sınaq tésérrüfatlarında islahatların aparılması, hémin tésérrüfatların bazasında émlakın 51%-nin ilk mérhélélérdé dövlétdé saxlanılmaqla qapalı tipli séhmdar cémiyyétlérin vé ya unitar dövlét müéssisélérinin yaradılması, lisenziyalaşdırılan hémin féaliyyét növlérinin inkişafı stimullaşdırılmalıdır.

Qeyd olunanlarla yanaşı bağçılıq (o cümlédén zeytunçuluq), térévézçilik, çayçılıq, tütünçülük, gülçülük vé s. sahélérin inkişafı, bu sahélér üzré istehsalın stimullaşdırılmasına dair proqramların hazırlanması vé héyata keçirilmési nézérdé tutulur.

9.4. HEYVANDARLIQ SAHÉSİNDÉ

Heyvandarlığın müxtélif sahéléri üzré ésaslı proqramların hazırlanıb héyata keçirilmési ilé éhalinin ét, süd, yumurta vé digér heyvandarlıq méhsullarına olan télabatını daxili istehsalçıların hesabına ödénilmési mümkündür vé érzaq téhlükésizliyi baxımından zéruridir.

Bu vézifénin yeriné yetirilmési üçün aşağıdakı istiqamétlérdé ésaslı tédbirlérin héyata keçirilmési nézérdé tutulur:

• damazlıq işinin yeni iqtisadi şéraité uyğun olaraq yenidén qurulması;

• baytarlıq xidmétinin yenidén qurulması;

• heyvandarlığın yem téminatının yaxşılaşdırılması sahésindé kompleks tédbirlérin héyata keçirilmési.

DAMAZLIQ İŞİNİN QURULMASI ilk növbédé bu sahénin hüquqi bazasını téşkil edén Damazlıq işi haqqında, Seleksiya naliyyétléri haqqında Qanunların icrasını çétinléşdirén porblemlér aradan qaldırılmalı, qeyd olunan istiqamétlérdé bir sıra normativ aktlar hazırlanmaqla aşağıdakı tédbirlér héyata keçirilmélidir:

• damazlıq ehtiyatlarının sertifikatlaşdırılması;

• heyvanların damazlıq keyfiyyétlérinin qiymétléndirilmési vé proqnozlaşdırılmasına dair yeni metodiki materialların hazırlanması;

• dövlét damazlıq reyestrinin vé identifikasiya sisteminin téşkili;

• cinslérin rayonlaşdırılması mésélésiné yenidén baxmaqla yerli genefondun üstünlüyü nézéré alınmalı, cinslérin rayonlaşdırılması, tékmilléşdirilmési vé inkişafı proqramı hazırlanmalıdır.

Dövlét mülkiyyétindé saxlanılmış damazlıq tésérrüfatlarda onların bütövlüyünü vé ésas féaliyyét istiqamétlérinin saxlanılmasını témin etméklé islahatlar aparılması lazımdır. Bu zaman onların bazasında qapalı tipli séhmdar cémiyyétlérin yaradılması (ilk mérhélélérdé 51% dövlétdé qalmaqla, sonradan isé nézarét paketinin dé xüsusi mülkiyyétçiléré verilmési nézérdé tutumaqla) méqsédé uyğundur.

Heyvandarlığın daha tez vé yüksék gélir éldé edilmésiné imkan verén sénaye quşçuluğunun vé onun damazlıq bazasının inkişaf etdirilmésiné habelé, atçılıq, balıqçılıq, baramaçılıq, arıçılıq, sahélérinin inkişafına dair proqramların hazırlanıb héyata keçirilmési nézérdé tutulur.

BAYTARLIQ XİDMÉTİNİN TÉKMİLLÉŞDİRİLMÉSİ üçün ilk növbédé aşağıdakı prinsiplér nézéré alınmalıdır:

• mülkiyyét formasından asılı olmayaraq bütün tésérrüfat subyektlériné méxsus mal-qaranın téhlükéli infeksion xéstéliklérdén qorunması vé bunun üçün mal-qaranın kütlévi vaksinasiyası;

• ölké érazisindé istehsal olunan vé xaricdén gétirilén heyvandarlıq méhsullarının ciddi ekspertizası;

Bu vézifélérin héyata keçirilmési méqsédilé Baytarlıq tébabéti haqqında Qanun tékmilléşdirilméli, Milli baytarlıq mécéllési hazırlanmalıdır. Damazlıq vé baytarlıq xidmétlérinin séméréliliyini yükséltmék méqsédilé aşağıdakı ümumi mésélélér héyata keçirilmélidir:

• Hér iki féaliyyét növü lisenziyalaşdırılan féaliyyét növlériné daxil olduğundan bu sahédé özél qurumların geniş şébékési yaradılmalı vé onların féaliyyéti stimullaşdırılmalıdır;

• Heyvandarlıq méhsullarının morfoloji térkibini öyrénmék, érzaq téhlükésizliyi baxımından ekspertizası üçün müasir laboratoriyalar, o cümlédén heyvanların gen élaqélérinin öyrénilmési méqsédilé immunogenetika laborotiriyaları yaradılmalıdır.

HEYVANDARLIĞIN YEM BAZASININ TÉŞKİL EDİLMÉSİ méqsédilé bu Proqramın 8.3.-cü bölmésindéki yem istehsalı ilé élaqédar ékinçilik vé bitkiçilik sahésindé héyata keçirilén tédbirlérlé yanaşı aşağıdakı mésélélér qarşıya qoyulur:

• Yem zavodlarının tikilmési vé burada müxtélif térkibli yemlérin (qarışıq yem, ot unu, briketlér, yem élavéléri vé s.) istehsalı. Bu zavodlar évvéllér mövcud olmuş zavodların bazasında onların rekontruksiya edilmési sayésindé, yaxud yenidén tikilé bilér. (Hémin zavodlar séhmdar cémiyyétlér olmaqla tésisçiléri fermerlér, taxıl istehsalı ilé méşğul olan müxtélif tésérrüfat qurumları, déyirmanlar vé s. ola bilér);

• Quraqlıq, kütlévi xéstélik vé digér fövqéladé hallar üçün sığorta sisteminin vé yem fondunun olması. Bunun üçün dövlét, yaxud digér tédarükçülér (yem istehlakçıları) hesabına yem ehtiyatı vé sığorta fondu yaradılması nézérdé tutulur.

9.5. EMAL VÉ YEYİNTİ SÉNAYESİNİN İNKİŞAFI

Prioritet sahélér üzré islahat aparılması ilé paralel olaraq emal vé yeyinti sénayesinin inkişaf etdirilmési nézérdé tutulur. Burada ésas prinsip istehsal olunan kénd tésérrüfatı vé érzaq méhsullarının itkisiz vé dünya standartlarına uyğun şékildé emal edilmési vé qablaşdırılması, qida méhsullarının ekoloji vé tibbi-bioloji céhétdén témiz olmasına, eyni zamanda, istehsal olunan pambıq, yun, déri vé digér qeyri-érzaq méhsulların xammal şéklindé ölkédén çıxarılmasının qarşısını almaqla ilkin vé son emal proseslérinin témin edilmésiné, bununla sahénin iqtisadi séméréliliyinin yükséldilmésiné nail olmaqdır.

Emal vé yeyinti sénayesinin inkişaf etdirilmésindé aşağıdakı istiqamétlérdé tédbirlérin héyata keçirilmési qarşıya qoyulur:

• Bakı, Géncé, Sumqayıt vé digér iri şéhérlérdé yüksék istehsal gücüné malik ét, süd, meyvé şirési kombinatlarının yaradılması;

• rayon vé kénd séviyyélérindé kiçik vé orta ölçülü emal müéssisélérinin vé mobil sexlérin téşkil edilmési;

• tara vé bükmé materiallarının istehsalı üzré ixtisaslaşan müéssisélérin yaradılması; 

• bütün séviyyélérdé istehsalçı-emalçı münasibétlérinin optimal variantda ténzimlénmési.Qeyd olunanlarla yanaşı, ölkédé şékér, zeytun yağı, çay vé s. méhsulların istehsalının artırılması vé emalının témin edilmési üçün müvafiq zavodların tikilmési nézérdé tutulur. Yeni yaradılan vé modernléşdirilén emal obyektléri ilk 3-5 ildé nizamnamé fondlarında dövlétin payı 20-30% olmaqla, qalanı isé méhsul istehsalçılarının payı hesabına formalaşdırıla bilér. Sonrakı mérhélélérdé éldé edilén gélir hesabına dövlétin payı tédricén istehsalçılar téréfindén alına bilér.

9.6. AQRAR ELMLÉRİN VÉ TÉDQİQAT SİSTEMLÉRİNİN YENİDÉN QURULMASI

Aqrar elmin vé tédqiqat sisteminin tékmilléşdirilmési onun qarşısında duran aşağıdakı vézifélérlé séciyyélénir:

• mülkiyyét formasının déyişilmési fonunda istehsal münasibétlérinin séméréliliyinin témin edilmési;

• azad réqabét mühitindé müxtélif mülkiyyét formasına ésaslanan tésérrüfat qurumlarına elmi xidmétlérin göstérilmési vé tédqiqat işlériné investisiya axınının témin edilmési;

• prioritet istiqamétlérdé planlaşdırma vé tédqiqat işlérinin aparılmasında réqabétédavamlılıq, sosial, ekoloji, méşğulluq kriteriyalarının ön plana çékilmési;

• tédqiqatçılarla istehsalçıların, eyni zamanda istehlakçıların élaqélérinin inkişaf etdirilmési.Qeyd olunan vézifélérin reallaşdırılması üçün bir sıra téşkilati vé qanunvericilik tédbirléri héyata keçirilmélidir:- hazırda kénd tésérrüfatı Nazirliyinin strukturuna daxil olan Elmi-Tédqiqat İnstitutlarının, Azérbaycan Kénd Tésérrüfatı Akademiyasının, elécé dé Elmlér Akademiyasının strukturunda olan ET Genetik vé Seleksiya insitutunun bazasında Nazirliyin strukturunda saxlanılmaqla Milli Aqrar Elmlér Akademiyası yaradılması méqsédé uyğundur;

• aqrar elmin vé tédqiqat sisteminin bazar iqtisadiyyatı şéraitiné uyğun surétdé qurulmasını témin edén vé bu sahédé maarifléndirici éhémiyyét késb edén yeni normativ aktların, metodiki materialların, elmi jurnalların hazırlanması vé néşr edilmési;

• qeyri-dövlét tédqiqat qurumlarının, téşkil edilmési, hémin qurumların, elécé dé tédqiqatçı alimlérin müstéqil féaliyyétinin dövlét téréfindén stimullaşdırılması, prioritet istiqamétlérdé tédqiqat xarakterli qrant lahiyélérinin hazırlanması vé héyata keçirilmési.

9.7. BAZAR İNFRASTRUKTURUNUN FORMALAŞDIRILMASI VÉ AQROBİZNESİN İNKİŞAFI

Bazar infrastrukturunun formalaşdırılması réqabétédavamlı vé yüksék séméréliliyé söykénén istehsal prosesindén, hémin méhsulların itkisiz vé keyfiyyétli emalı, qablaşdırılması, satışı sisteminin téşkilindén çox asılıdır.

Bu sistem mal vé méhsulların, istehsal vasitélérinin, xammalın vé xidmétlérin azad réqabét mühitindé sérbést dövriyyésiné ésaslanır ki, bunun normal féaliyyétiné aşağıdakı yollarla nail olunacaqdır:

• dövlétin, istehsalçıların, digér sahibkarların, maliyyé investisiya qurumlarının (o cümlédén, xarici) iştirakı ilé iri şéhérlérdé aqrar birjaların, topdansatış bazarların, ixtisaslaşmış tara, qablaşdırma, dizayn, müéssisélérinin, servis xidmétlérinin yaradılması; - bir sıra méhsulların (yun, pambıq, damazlıq mal-qara, toxum vé s.) satışı üzré auksionların téşkil edilmési;

• kénd tésérrüfatı vé érzaq méhsullarının alqı-satqısında istehsalçı ilé istehlakçının birbaşa élaqélérinin témin edilmési méqsédilé müvafiq standartlara uyğun vé sanitariya téléblériné cavab verén kiçik hécmli parakéndé bazarların, köşklérin, mini vé supermarketlérin téşkil edilmési, vağzallarda, metro stansiyaları étrafında antisanitariya şéraitindé féaliyyét göstérén küçé ticarét obyektlérinin léğv edilmési;

• meyvé, térévéz vé digér tez xarab olan méhsulların xarici ölkéléré tez çatdırılmasını témin etmék méqsédilé Bakı hava limanında iri soyuducu anbarlarla téhciz edilmiş terminalın tikilmési;

• xalq tésérrüfatının digér prioritet sahéléri olan neft, rabité, néqliyyatlar sistemindé féaliyyét göstérén dövlét téşkilatlarının vé biznes strukturlarının imkan vé maraqlarını aqrar sahéyé yönéltméklé gélir gétirén vé aqrar sahénin inkişafına stimul verén müxtélif yönümlü aqrokonsorsiumların, aqroturizm obyektlérinin téşkil edilmési;  - daimi vé ya müvéqqéti féaliyyét göstérén sérgi vé yarmarkaların téşkil edilmési;

• ölkédé, elécé dé xaricdé kénd tésérrüfatı vé érzaq bazarlarında téléb vé téklifi, qiymét konyunkturasını izléyén marketinq şébékésinin yaradılması.

9.8. MADDİ-TEXNİKİ TÉMİNAT VÉ XİDMÉT BAZARININ FORMALAŞDIRILMASI

Kénd tésérrüfatı istehsalçılarının texnika, ehtiyat hisséléri, mineral kübré, dérman preparatları vé s. materiallarla témin edilmésinin ilk növbédé yaradılacaq topdansatış bazarları vasitési ilé héyata keçirlmési nézérdé tutulur. Belé bazarlar hüquqi formalarına göré séhmdar cémiyyétlér, kooperativlér, holdinq şirkétléri, konsorsiumlar ola bilérlér. Bununla belé, témir, tikinti, néqliyyat, emal vé s. xidmétléri héyata keçirén servis xidmét şébékésinin yaradılması da nézérdé tutulur.

Ölkédé kénd tésérrüfatı texnikasının, onlara ehtiyat hissélérinin, gübré, herbsid vé baytarlıq preparatlarının digér kimyévi maddélérin istehsalı ilé méşğul olan zavodların bérpası vé tikilmési qarşıya qoyulur. İlk mérhélélérdé fermer vé onların birliklérinin xarici ölkélérdéki istehsalçı zavodlarla birbaşa élaqélérinin yaradılması, hémin zavodların diler méntéqélérinin açılması nézérdé tutulur. Xarici ölkélérdén texnika, emal avadanlıqları digér material vé istehsal vasitélérinin gétirilmésindé lizinq éméliyyatlarından geniş istifadé edilécékdir.