Layihé
RÜŢVÉTXORLUĐUN MÜASÝR SOSÝAL-ÝQTÝSADÝ MÉNŢÉYÝ
Bir-birini évéz edén tarixi formasiyalarda istehsal münasibétlérinin sürétli inkiţafý, kapital bazarýnýn yaranmasý, cémiyyétin qütbléré bölünmési, yuxarýlarýn imtiyazlarý, aţađýlarýn asýlýlýđý insanlar arasýndaký münasibétlérdé rüţvéti kimisi üçün qazanc ménbéyiné, kimisi üçün isé izafi xércé çevirib.
Rüţvétxorluq vé korrupsiya cémiyyétdé ciddi sosial-iqtisadi vé siyasi, elécédé kriminal problemlérin émélé gélmésiné, konkret olaraq, dövlétin demokratik dayaqlarýnýn sarsýdýlmasýna, qanunlarýn iţlémémésiné, qanuna inamsýzlýđýn yaranmasýna, éhalinin éksér hissésinin sosial véziyyétinin pisléţmésiné, sonda isé iqtisadiyyatýn iflasýna sébéb olur. Ölkédé hökm sürén cézasýzlýq, yerliçilik, tayfabazlýq rüţvétin miqyasýný daha da artýrýr.
90-cý ilin évvéllérindé qazandýđýmýz dövlét müstéqilliyinin néticési olaraq milli demokratik qüvvélérin hakimiyyété gélmési rüţvétxorluđun miqyaslarýný vé séviyyésini müéyyén qédér azaltdý. Téhsildé test sisteminin tétbiqi, idaréetmé orqanlarýna dövlét mémurlarýnýn téménnasýz téyini ölké iqtisadiyyatýna nézarét edécék orqanlarýn, o sýradan vergi vé gömrük müféttiţliklérinin ali savadlý génc mütéxéssislér hesabýna formalaţdýrýlmasý demokratik qüvvélérin hakimiyyétinin én böyük uđurlarý idi. Bu uđurlar içérisindé xüsusilé férqlénéni télébé qébulu ilé élaqédar test sisteminé keçid idi. Onun obyektiv néticési indi dé éksériyyét téréfindén birménalý surétdé tésdiqlénir. Qýsamüddétli ömür yaţayan demokratik hakimiyyétin 1 ildén sonra - 1993-cü il 4 iyunda hérbi qiyam süqutu vé H.Éliyevin hakimiyyéti yenidén élé keçirmési néticésindé dövlété partnomenklaturanýn, iqtisadiyyata isé S.Hüseynovun baţçýlýđý altýnda qeyri-peţakarlarýn réhbérliyi rüţvétxorluđa qarţý start götürmüţ sistemli tédbirléri yarýmçýq qoydu.
Hakimiyyéti qeyri-qanuni yolla élé keçirmiţ iqtidar bütün sahélérdé vézifé alveriné giriţdi. Néticédé ölkédé formalaţan klanýn yaxýn dairélérindén téţkil olunmuţ vézifé déllallarý yarandý. Özléri külli mébléđdé rüţvét verméklé yüksék véziféléré téyin olunmuţ mémurlar aţađý véziféléri hérraca qoymaq prinsipi ilé iţléméyé baţladýlar vé bu prinsip sistem ţéklindé yerli idaréetmé orqanlarýnadék davam etdirildi. Beléliklé dé, dövlétin idaréetmé ierarxiyasýnda piramida üsulu ilé yüksélén rüţvétxorluq düţünülmüţ idaréetmé siyaséti olaraq héyata keçirildi. Xalq tésérrüfatýnýn vé idaréetménin bütün sahéléri korrupsiyaya büründü. Bu da iqtisadiyyatýn baţdan-baţa kriminallaţmasýna gétirib çýxardý. Ýţ o yeré gélib çatdý ki, rüţvétxorluq mémurlarýn néinki iţ rejiminé, hétta gündélik héyat térziné çevrildi. Mémurlara verilén rüţvétin qeyri-résmi tarif cédvéli formalaţdý.
Ýqtisadiyyatda hökm sürén özbaţýnalýq, mésuliyyétsizlik, hérc-mérclik ölkéni ciddi problemlérlé üz-üzé qoydu. Yüksék véziféli dövlét mémurlarýnýn himayési vé birbaţa déstéyi ilé sahibkarlýqda haqsýz réqabét mühiti formalaţdýrýldý. Gömrük qeydiyyatýndan keçmédén héyata keçirilén ixrac-idxal éméliyyatlarý, uçotdan kénar méhsul istehsalý vé satýţý gizli iqtisadiyyatý daha da çiçékléndirdi. Ölkédé dövlétin kredit resurslarýndan istifadési, alýţ vé satýţ qiymétlérinin téyini, dövlét sifariţlérinin yeriné yetirilmési prosesindé "ţapka"üsulu tétbiq olunmaqla külli miqdarda vésait mémurlarýn ţéxsi kapitalýna çevrildi. Beynélxalq maliyyé téţkilatlarýndan alýnmýţ güzéţtli kreditlérin, xarici banklardan götürülmüţ kommersiya kreditlérinin téyinatýndan kénar istifadési onlarýn xeyli hissésinin sémérésiz formada dađýdýlmasýna gétirib çýxardý. Dövlét büdcésinin vésaitlérinin téyinatýndan kénarlaţdýrýlmasý vé ménimsénilmési korrupsiya hallarýnýn, daha dođrusu, strateji maraqlarýn çoxalmasýna sébéb oldu. Ölkénin milli sérvétléri ixrac edilérék, ondan qazanýlan vésaitlér xarici banklarda yatýrýldý. Respublikada strateji xammalýn ixracý vé gündélik istehlak mallarýnýn idxalý üzré mémur himayési ilé idaré edilén mafioz qruplaţmalar yarandý. Gélirli ticarét vé biznes sahélérinin inhisarlaţmasý prosesi sürétlé inkiţaf etdi. Ýţ adamlarýnýn téţkil etdikléri qurumlarýn qeydiyyat prosedurasý da rüţvétsiz keçinmédi. Ýţ o yeré çatdý ki, rüţvét qanundan da ali normaya çevrildi. Qanuni iţlér belé rüţvét alýnmadan héll edilmédi. Hétta MÝS-dén alýnan arayýţa, yol hérékéti qaydalarýný pozmađa, ali téhsi müéssisélérindé imtahanlara qoyulan haqlara göré qeyri-résmi tariflér müéyyénléţdirildi. Bütün bu vé ya digér hallar ölké véténdaţlarýnýn yanaţý écnébilérin dé haqlý narazýlýqlarýný yaratsa da, onlarýn éksériyyéti mövcud rejimin rüţvét qaydalarýna uyđunlaţaraq féaliyyétlérini qanunsuz yollarla davam etdirmék mécburiyyétindé qaldýlar. Qazanýlan vé ölkéyé kénardan gétirilén çirkli pullarýn yuyulmasý méqsédilé konkret ţéxslérin inhisarýnda olan kazinolar ţébékési formalaţdýrýldý. Banklarda vé maliyyé orqanlarýnda xeyli vésait ménimsénilmési faktlarý aţkarlandý. Rabité sistemi kimi gélirli sahé inhisar qruplarý arasýnda bölündü. Dövlét sifariţi ésasýnda aparýlan iri miqyaslý tikinti iţlérindé yüksék véziféli dövlét mémurlarýnýn pay iţtiraký témin olundu. Kénd tésérrüfatýnda yerli icra orqanlarýnýn özél tésérrüfatlara yersiz müdaxiléléri, istehsalçýlarýn sérbést qiymétqoyma vé satýţ hüquqlarýný pozdu. Bu da özél tésérrüfatlarý qanuni qazanclarýný yerli icra orqanlarýnýn réhbérliyi ilé bölüţdürméyé mécbur etdi. Séhiyyé vé téhsil sistemindé rüţvétxorluq geniţ miqyas aldý. Séhiyyédé xidmétin pullu olmasýna baxmayaraq, hér bir müalicé üsulunun, tibbi xidmétin özünün qeyri-résmi mébléđi müéyyénléţdirildi. Téhsil sitemindé 1992-ci ildé böyük uđur qazanmýţ, düzgünlüyü vé obyektivliyi ilé seçilén test sisteminin tétbiqi sonraký illér qeyri-obyektivliyiné göré daha çox ménfi imic yaratdý. Özélléţdirmé prosesi qanunsuz yýđýlmýţ kapitalýn qanuniléţdirilmésiné ţérait yaratmaqla yanaţý, hém dé "daha çox ţapka" prinsipi ilé dövlét émlakýnýn édalétsiz bölgüsünü ţértléndirdi. Ölkédé nomenklatur kapitalizmi formalaţdýrýldý. Get-gedé kapital bölgüsü daha dar çérçivéyé keçdi. Hétta yüksék véziféli dövlét mémurlarýnýn da belé bölgüdén pay götürmék imkanlarý méhdudlaţdý. Klana daha yaxýn olan, mélum ailéyé daxil edilén adamlar arasýnda aparýlan kapital bölgüsü hakimiyyétdaxili mübarizélérin vé qarţýdurmalarýn yaranmasýna gétirib çýxartdý. Bütün bunlar isé xalqýn sosial véziyyétini daha da ađýrlaţdýrdý.
RÜŢVÉTXORLUĐUN AMÝLLÉRÝ VÉ MOTÝVLÉRÝ
Azérbaycanda mövcud rejiminin mahiyyétindén iréli gélén rüţvétxorluq vé korrupsiyanýn kökléri onu yaradan amilléri vé yaţadan motivléri ilé möhkémléndirilmiţdir. Qeyri-demokratik, avtoritar, diktatura rejimi hér bir ölkédé dövlét mémurlarýnýn özbaţýnalýđýný, mésuliyyétsizliyini vé vézifé sélahiyyétlérindén sui-istifadé hallarýný çoxaltmaqla véténdaţlarda "psixoloji" dayaq amilini formalaţdýrýr. 70-ci illérdén etibarén azérbaycanlýlarýn düţüncélérindé rüţvét alýnmayacađýna qédér mésélé héll etméyin mümkünsüzlüyü psixologiyasýnýn formalaţdýrýlmasý vé onun son zamanlar hér addýmbaţý tésdiqi éhalinin éksériyyétini rüţvét verméyé meylli edir. Belé olan halda rüţvétxorluđun miqyasý daha da artýr. Çünki, hétta qanuni iţin héyata keçirilmésiné göré dé rüţvétin alýnmasý, bir téréfdén ölkédé qanunlarýn iţlémémésindén, digér téréfdén éhalinin téfékküründé rüţvét verméyénédék mésélé héll edilmémési psixologiyasýndan iréli gélir.
"Sosial béraét" kimi II amil éhalinin héyat séviyyésindén dođur. 1993-94-cü illérdé 1300-1600 faizlik illik inflyasiya ţéraitindé "dondurulmuţ émék haqqý" siyaséti héyata keçirilméklé, éhalinin alýcýlýq qabiliyyéti késkin surétdé aţađý düţdü. Sért-pul kredit siyasétinin néticési olaraq, elécé dé direktorlar korpusunun özbaţýnalýđýndan dođan vé onlarýn ţéxsi maraqlarýnýn téminatýna yönélén motivlér yarandý. Azérbaycanda minimum émék haqqýnýn minimum istehlak büdcésindéki 1,46 faizlik xüsusi çékisi, ortaaylýq émék haqqýnda isé 3,3 faizlik payý yaţayýţ déyérinin qanuni gélirlérlé témin edilmédiyini tésdiq edir. Ölkédé orta aylýq émék haqqýnýn minimum istehlak büdcésindé xüsusi çékisi 44,4 faizdir. Bu gün émék haqqý özünün baţlýca funksiyasýný-iţçi qüvvésinin fizioloji bérpasýný yeriné yetiré bilmir. Éhalinin pensiyalar, téqaüdlér vé aţađý mévaciblérlé yaţayan hissési fiziki deqradasiya héddindé yaţayýr. Orta aylýq émék haqqý iţçi qüvvésinin fizioloji bérpasý üçün insanýn istehlak etméli olduđu minimal normanýn yarýsýný belé ödémir. Hökumét mémurlarýnýn émék haqqýnýn minimum yaţayýţý témin edécék séviyyédén aţađý saxlamaqla onlarý qeyri-qanuni yollarla dolanmađa vé rüţvét almaqda "haqlý" olmađa mécbur etdi.
III amil "qorxudan sýđortalanmaq" olmaqla évvélki iki amildén vé ümumiyyétlé cémiyyétdéki édalétsizlikdén dođur. Belé ki, rüţvét alveri sistemi, onun yaradýcýsýna xidmét etdiyi kimi, bir o qédérdé bu sistemé qulluq edénlérin özlériné qarţý kompromatlarýn yýđýlmasýna yönélir vé gélécéyé inamsýzlýqdan iréli gélir. Daha yüksék véziféli ţéxsléré verilén haqlar bu amilin tézahürüdür. Buna misal olaraq Émék vé Sosial Müdafié naziri ilé Séhiyyé naziri arasýndaký konflikti, kazino qalmaqalýný göstérmék olar.
Mémurun dövlét idaréetmé aparatýna qazanc ménbéyi, dövléti véziféléré gélirlérini artýrmaq vasitési kimi baxmasý "sélahiyyét qazanmaq" motividir. Véziféyé müéyyén miqdarda haqqýn müqabilindé nail olan mémur üçün dövlétin maraqlarý ţéxsi ménafe dairésindén arxada qalýr. Bu proses mövcud rejimin idaréetmé sistemini möhkémlétméklé yanaţý, onun daha üstün vé demokratik quruluţla évéz olunmasý qarţýsýnda ciddi éngélé çevrilir. Yerli icra nümayéndési, rayon icra hakimiyyéti baţçýsýna rüţvét verméklé vézifé alaraq onun "étéyi"ndén, rayon icra hakimi ţéhér icra hakiminé rüţvét verib vézifé almaqla onun "étéy"indén, ţéhér icra hakimi daha yüksék séviyyédéki véziféli ţéxsé haqqýný verméklé onun "étéy"indén möhkém yapýţýr. Beléliklé dé yuxarý vézifélérin aţađýlar téréfindén müdafiésinin maddi maraq üzérindé qurulmasý son néticédé vézifénin ciddi céhdlé qorunmasýna gétirib çýxarýr. Bir sözlé, hakimiyyétin qorunmasý üçün dövlét mémurunda maddi maraqlar formalaţýr. Bütün bu proseslér, iqtidarýn apardýđý iqtisadi siyasétin méqsédéuyđun térkib hissési kimi ardýcýllýq vé davamiyyét témin edilméklé rüţvétxorluđu vé korrupsiyaný daha da geniţléndirir. Bununla da hakimiyyét özü rüţvétin inkiţafýnda maraqlý olur.
Belé véziyyétdé dövlét mémuru hakimiyyétdén daha çox pay götürméklé, vézifésini möhkémléndirméyé, dolanýţýđýný daha da yaxţýlaţdýrmađa çalýţýr.
Rüţvétxorluđun artýmýnýn ikinci motivi "mésuliyyétdén yayýnmaqdýr". Bu motiv yeni iqtisadi sistemin sovet dövrü ilé müqayisédé nézarét vé ténzimlénmé mexanizmléri üzré mémurlara ciddi maraqlarýnýn téminatý üçün daha geniţ imkanlar yaratmasý ilé élaqédardýr. Évvélki sistemlé müqayisédé liberallýq, respublikanýn éldé etdiyi müstéqillik néticésindé meydana çýxan birbaţa vé sérbést xarici iqtisadi élaqélér, gömrük-vergi rejimléri, hüquq-mühafizé vé prokurorluq orqanlarýndaký sélahiyyét geniţliyi mémurlarýn rüţvété qurţanmasýnda ciddi rol oynayýr vé dövlétin maliyyé vésaitlérindén ţéxsi méqsédlér üçün istifadéyé ţérait yaradýr. Méhkémé orqanlarýndaký rüţvétxorluq bu motivi daha da inkiţaf etdirir.
Stimullaţdýrýcý" motivlé verilén rüţvét vé paylar sahibkarlýđýn inkiţafýnýn zéif olmasý, édalétsiz réqabétin mövcudluđu ilé élaqédardýr. Bu motiv ésasén bank vé digér kommersiya strukturlarýnda "ţapka" adý ilé kodlaţdýrýlýr, kölgé iqtisadiyyatýnýn gélirlérinin leqallaţdýrýlmasý vé téyinatlý pul ehtiyatlarýnýn yayýndýrýlmasýna xidmét edir.
RÜŢVÉTXORLUĐA VÉ KORRUPSÝYAYA QARŢI MÜBARÝZÉ TÉDBÝRLÉRÝ
Rüţvétxorluq vé korrupsiyaný yaradan amillér vé yaţadan motivléri mövcud siyasi rejimin varlýđýnýn térkib hissési olduđu üçün ilk növbédé hazýrki hakimiyyétin demokratik yolla déyiţdirilmési zérurétini yaradýr. Dövlétin idaré edilmésindé xalqýn bilavasité iţtiraký témin olunduqca rüţvétxorluđun miqyasý da kiçilir. Éks téqdirdé, ali hakimiyyét idarésindén yerli icra nümayéndélériné qédér bütün vézifé pillélérinin müéyyén haqq müqabilindé satýlmasý rüţvétxorluđun piramida üsulu ilé inkiţafýna vé möhkémlénmésiné ţérait yaradýr. Bu zaman mémurlar dövléti vézifélériné qazanc ménbéyi kimi baxdýđýndan mövcud hakimiyyétin qorunub saxlanýlmasý onlarýn baţlýca méqsédiné çevrilir. Elécé dé, mémurlarýn vézifé dérécésiné göré bir-biriné rüţvét ötürmési vé bu éméliyyatlardan pay götürméléri onlarýn arasýnda iqtisadi vé kriminal asýlýlýq formalaţdýrýr. Bu isé rüţvéti hém dé ünsiyyét vasitésiné çevirir. Bu münasibétlér öz-özlüyündé hakimiyyétin möhkémléndirilmésiné xidmét edir. Néticédé rüţvétxorluq antidemokratik, totalitar siyasi hakimiyyétin saxlanýlmasý üçün vacib olan idaréetmé alétiné çevrilir. Buna qarţý mübarizéyé dövlét vé hökumét baţçýsýnýn (tébii ki, avtoritar rejimdé hökumét baţçýsýnýn idarési dé dövlét baţçýsýna tabedir) né siyasi, né dé iqtisadi marađý olmur. Bu isé mövcud hakimiyyétin demokratik yolla déyiţdirilmési zérurétini meydana çýxarýr.
Siyasi hakimiyyétin déyiţdirilmési vacib vé
éhémiyyétli mésélé olsa da bu, rüţvétxoruđun qarţýsýnýn tamam alýnmasý demék
deyildir. Bu proses néticésindé ölkédé rüţvétxorluđa qarţý mübarizé üçün
siyasi iradé vé élveriţli mühit yaranýr ki, biz bunu baţlanđýc, yéni start véziyyéti
kimi qiymétléndiririk. Yeni hakimiyyétin demokratik déyérléri bérqérar edib möhkémléndirilmési
vacib ţértdir. Bu zaman xalqýn idaréetmédé iţtiraký, ölkédé véténdaţ nézaréti,
aţkarlýđýn témin edilmési ondan da vacib hesab olunur. Siyasi hakimiyyétin déyiţdirilmésinin
néticésindé dövlétin demokratik üsulla idaréedilmésinin möhkémliyini témin edén
ţértlérdén biri dé islahatlarýn héyata keçirilmési, onlarýn dönmézliyi vé
qanunlarýn aliliyinin témin edilmésidir.
Rüţvétxorluq vé korrupsiyaya qarţý tédbirlérin
héyata keçirilmési aţađýdaký tezislérlé ţértléndirilir:
Müvafiq tédbirlér, onlarýn héyata keçirilmésindé marađý olan, hakimiyyétin héqiqi gücünü xalqýn özündé görén, insan haqqlarýna hörmét edén, peţékar, milli tééssübkeţliyi ilé seçilén islahatçý ţéxslérdén ibarét hakimiyyét komandasý téréfindén héyata keçirilir.
Aparýlan siyasi-iqtisadi islahatlar fonunda rüţvétxorluq vé korrupsiyaya qarţý tédbirlér dövlét séviyyésindé hazýrlanýr vé tésdiqlénir, idaréetmé séviyyésindé (sistemindé) rüţvétxorluq vé korrupsiyanýn motivléri zéiflédilir, ictimai séviyyédé (mühitdé) isé rüţvét yaradýcý amillér nézarétlé sarsýdýlýr.
Bütün tédbirlérin gerçékléţmési prosesi mütamadi ictimai nézarétlé müţayiét olunur.
Bütün yuxarýda deyilénlér nézéré alýnmaqla aţađýdaký tédbirlérin héyata keçirilmési méqsédéuyđundur:
I. DÖVLÉT SÉVÝYYÉSÝNDÉ SÝYASÝ-ÝQTÝSADÝ ÝSTÝQAMÉTLÉRDÉ TÉDBÝRLÉR
Dövlét baţçýsý rüţvétxorluđa vé korrupsiyaya qarţý mübarizéni ümummilli vézifé elan edir. Hakimiyyétin siyasi, iqtisadi vé ideoloji kursu müéyyénléţdirilir. "Rüţvétxorluq vé korrupsiyaya qarţý mübarizé haqqýnda" Qanun qébul edilir.
Prezident yanýnda iqtisadçý, hüquqţünas bir sözlé mütéxéssislérdén ibarét "Rüţvétxorluđa vé korrupsiyaya qarţý Mübarizé Ţurasý" yaradýlýr. Ţuranýn iţiné qanunlarýn tékmilléţdirilmési, o sýradan qanun, qérar vé télimatlardaký zidiyyétlér, uyđunsuzluq vé boţluqlarýn aradan qaldýrýlmasý ilé bađlý tékliflérin hazýrlanmasý, véténdaţlardan ţikayétlérin qébulu, sistemléţdirilmési, rüţvét vé korrupsiya hallarý ilé bađlý faktlarýn yýđýlýb hüquq mühafizé orqanlarýna téqdimi aid edilir. Ţura hér ay ölké prezidenti vé ictimaiyyét qarţýsýnda hesabat verir.
Dövlét mémuru haqqýnda" Qanun qébul olunur. Hökumét dövlét mémuru qarţýsýnda öhdélik qébul edir. Bu öhdélikdé téminatlý émék haqqý sistemi, sosial-méiţét, sýđorta, téqaüd, istirahét téminatý öz éksini tapýr. Mémurlarýn iţé qébulu müsabiqé ilé aparýlýr. Bu zaman onlardan émlaký vé kapitalý haqqýnda béyannamé téléb olunur. Mémurlarýn véténdaţlarla birbaţa deyil, elektron poçt, kompüter sistemi, telefon-faks vasitésilé ünsiyyétiné üstünlük verilir. Mémurda cézalanma qorxusu olmalýdýr. Bunun elé formasý tétbiq edilmélidir ki, mémur üçün rüţvét götürmék maddi vé ménévi céhétdén élveriţsiz olsun. Mémurun cémiyyétin ménévi tézyiqindén ehtiyatlanmasýný témin etmék üçün mexanizm iţlénilir.
Dövlétin iqtisadi vé sosial idaréetmé funksiyalarý azaldýlýr, onlarýn iqtisadi subyektlérin féaliyyétiné müdaxilési vergi, gömrük, auditor vé maliyyé orqanlarý vasitésilé héyata keçirilir. Özélléţdirmé sürétléndirilméklé mülkiyyétin idaréedilmésindé dövlétin rolu azaldýlýr.
Hakimiyyétin ayrý-ayrý stukturlarýnda vé pillélérindé paralelçilik aradan qaldýrýlýr.
Mérkézi hakimiyyétin funksiyalarý azaldýlýr vé yerli hakimiyyétlé bölünür. Hér bir idaréetmé orqanýnýn sélahiyyétléri, öhdélikléri vé mésuliyyétléri qanunvericilik aktlarý ilé, o sýradan Ésasnamélérlé déqiqléţdirilér vé ténzimlénir;
Dövlét idaréetmé strukturlarýnda ţtat xidméti vé izafi xérclérin ixtisarýnýn séméréliliyi hesablanýr vé héyata keçirilir;
Hesablama Palatasý haqqýnda" Qanunun qébulu sürétléndirilir, Milli Méclisin dövlét büdcésinin xérclénmésiné nézaréti témin edirlir;
Vergilérin aţađý salýnmasý siyaséti aparýlýr, Vergi Mécéllésinin qébulu sürétléndirilir;
Statistika, uçot vé hesabat sistemi beynélxalq standartlara keçirilir;
Qeydiyyatdan vé uçotdan yayýnma, vergilérin gizlédilmési hallarý üçün sért maliyyé sanksiyalarý tétbiq olunur. Ýstehlakçýlar, sifariţçilér bu iţé célb edirlir;
Vergi mécéllésindé sért inzibati céza vé maliyyé sanksiyalarý nézérdé tutulur, vézifésindén ţéxsi maraqlarý üçün istifadé edén müféttiţléré vé yuxarý véziféli ţéxsléré cinayét mésuliyyéti vé sonralar hémin sahédé iţlémék hüququnun xitam edilmési nézérdé tutulur;
Gömrükdén qeydiyyatsýz keçén mallarýn daxili vé xarici bazarlarda aţkarlanmasý, sélahiyyétli ţéxslérin ađýrlaţdýrýcý hallarla cinayét mésuliyyétiné célb edilmési, sért gömrük nézaréti sisteminin tétbiqi témin edilir.
Maliyyé, vergi, gömrük, büdcé uçotu sahésindé isé islahatlarýn aparýlmasý gizli iqtisadiyyatýn vé korrupsiyanýn miqyaslarýný azaldýr.
Dövlét büdcésinin qeyri-rasional vé qeyri-méhsuldar xércléri ixtisar edilir. Dövlét idaréetmé vé yerli icra hakimiyyétlérinin saxlanýlmasýnýn maliyyéléţdirilmé sistemi tékmilléţdirilir;
Sahibkarlýđýn inkiţafý, haqsýz réqabét mühitinin aradan qaldýrýlmasý vé cémiyyétdé téţébbüskarlýq azadlýđýný témin edilmési méqsédilé islahatlar aparýlýr:özél müéssisélérin qeydiyyatý icazé sistemindén qeydé alma ilé évéz olunur;
Zéruri olmayan lisenziya, kvota vé digér qadađalar tédricén aradan götürülür;
Haqsýz réqabét mühitiné ţérait yaradan inhisarçý firma vé ţirkétlérin, müéssisé vé téţkilatlarýn inhisarsýzlaţdýrýlmasý prosesi héyata keçirilir;
Dövlét mémurlarýnýn, vergi vé gömrük orqanlarýnda çalýţanlarýn sahibkarlýq féaliyyéti ilé méţđul olmasý, özél firma vé ţirkétlérlé déstéyi vé himayési aţkarlanan halda cinayét mésuliyyétiné célb olunmaqla dövléti vézifédé bir daha iţlémék hüququnu itirirlér;
Sahibkarlarýn, payçýlarýn, séhmdarlarýn hüquqlarýný müdafié edén ictimai téţkilatlarýn féaliyyéti geniţléndirilir;
Dövlét sifariţléri tender ésasýnda, satýţ qiymétléri birja, kredit faizléri hérraclar vasitésilé müéyyén olunur;
Özélléţdirmé hérraclarý aţkarlýq ţéraitindé héyata keçirilir, hérraclara véténdaţ nézaréti témin edilir, obyektlérinin vé müéssisélérin qiymétléndirilmési prosedurasý müstéqil qiymétléndirmé téţkilatlarý téréfindén sahibkarýn sérbést seçmé hüquqi témin edilméklé aparýlýr;
Büdcé téţkilatlarý ilé réqabét aparan qeyri dövlét strukturlarýnýn - maliyyé, audit, uçot, notarius, hüquq, qiymétléndirmé firmalarýnýn féaliyyéti üçün ţérait yaradýlýr;
Sahibkarlýq féaliyyéti ilé méţđul olanlarýn, elécé dé dövlét mémurlarýnýn gélirléri vé émlaký deklarasiyalaţdýrýlýr. "Gélirlérin Béyannamési haqqýnda" Qanun qébul olunur;
Ýqtisadiyyatda liberallaţma siyasétiné üstünlük verilir. Bununla yanaţý xarici iqtisadi élaqéléré üç téréfli - müvékkil banklar, gömrük orqanlarý vé ticarét nazirliyi vasitési ilé nézarét mexanizmi héyata keçirilir, xüsusi valyuta, ixrac-idxal nézaréti orqaný (sistemi) yaradýlýr.
Azérbaycan Respublikasýna célb edilén hökumét vé hökumét zémanétli xarici kreditlérin, hémçinin zémanétsiz xarici kreditlérin uçotunun aparýlmasý, kreditlérin Respublika Hökumétinin makroiqtisadi, vergi-büdcé siyaséti vé pul kredit siyaséti ilé élaqéléndirilmiţ ţékildé célbi, hémçinin xaricdén kreditlérin alýnmasýnýn Beynélxalq Valyuta Fondu ilé razýlaţdýrýlmýţ limitlér héddindé héyata keçirilmési méqsédilé:
Nazirlér Kabineti téréfindén ölké iqtisadiyatýnýn prioritet sahéléri müéyyén edilméklé Dövlét investisiya proqramý hazýrlanýr vé AR Prezidenti téréfindén tésdiq edilir;
Hökumét zémanéti ilé xaricdén alýnan investisiya kreditlériné yalnýz hökumétin investisiya proqramý çérçivésindé baxýlýr;
"Dövlét Borcu haqqýnda" Azérbaycan Respublikasý Qanununa müvafiq olaraq Hökumét vé Hökumétzémanétli kreditlérin uçotunun aparýlmasý, vé bu kreditlérin vahid mérkézdén idaré olunmasý méqsédilé xaricdén célb edilén kreditlér üzré kredit saziţlérinin vé hökumét zémanétlérinin imzalanmasý sélahiyyéti vahid icra orqanýna hévalé edilir;
Büdcédén maliyyéléţdirilméli olan lahiyélér xarici kreditlér hesabýna héyata keçirilérkén müvafiq maliyyéléţdirmé mébléđléri Respublika büdcésindé nézéré alýnýr;
Xarici célbetmélér vé onlara xidmét olunmasý planý (proqramý) hér il dövlét büdcési layihési ilé birgé tésdiq edilir;
Özél sektorun héyata keçirdiyi lahiyélérin xaricdén maliyyéléţdirilmésiné (hökumétin investisiya proqramýnýn icrasý istisna olmaqla) Hökumét zémanéti verilmir.
Maliyyé cinayétlérini azaltmaq, maliyyé fýrýldaqlarý vé ménimsémélérini minimuma endirmék méqsédilé Azérbaycan Respublikasý 1989-cu ildé "Böyük yeddilik" ölkéléri téréfindén yaradýlan "Maliyyé cinayétléri ilé mübarizé üzré beynélxalq qüvvélér" (FAFT) adlý téţkilata üzv olur. Bunun üçün:
bank funksiyasýný héyata keçirén kredit téţkilatlarýnýn féaliyyéti bank qanunvericiliyiné uyđunlaţdýrýlýr;
méxfi mélumat téqdim edén maliyyé qurumlarýna vé onlarýn iţçilériné qarţý méhkémé istintaqý aparýlmýr;
banklar ţübhéli hesab etdiyi éméliyyatlar barésindé mélumat verirlér;
dövlét, istintaq aparan ölkénin télébi vé méhkéménin hökmü ilé émanéti müsadiré etmék hüququna malik olur.
II. ÝDARÉETMÉ SÉVÝYYÉSÝNDÉ XALQ TÉSÉRRÜFATI SAHÉLÉRÝ ÝLÉ HÜQUQÝ-ÝQTÝSADÝ SUBYEKTLÉR ÝSTÝQAMÉTÝNDÉ TÉDBÝRLÉR
Qanuvericilik hakimiyyétinin, istintaqýn müstéqilliyi artýrýlýr, prokurorluq, ümumi nézarét vé méhkémé bir sözlé, hüquq mühafizé orqanlarý tésérrüfat subyektlérinin féaliyyétiné müdaxilé etmék hüquqlarýndan tamamilé méhrum edilir.- Rüţvétxorluđa göré mésuliyyét iţtirak séviyyésiné göré müéyyénléţdirilir. Hazýrda hém rüţvétalan, hém dé rüţvét verén cinayét Mécéllésiné göré rüţvétxor kimi mésuliyyét daţýyýrlar. Bütövlükdé qanun ikisini dé günahkar sayýr vé rüţvétxor hesab edir. Belé olan ţéraitdé dé heç kim rüţvét verdiyini boynuna almýr. Rüţvétverénlé rüţvétalanýn vé rüţvét vermékdé vasitéçilik edénin eyni hüquqi mésuliyyéti lévđ edilir.
Rüţvét üzré méhkémé iţlérindé rüţvétverénin mésuliyyétdén azad edilmési (égér o rüţvét verméyé téhrikçi olmazsa) Cinayét Mécéllésiné daxil edilir.
Hédiyyé, ţirinlik adý ilé sélahiyyétli ţéxsléré téqdim edilécék vésaitlérin maksimum héddi müéyyén olunmalýdýr. Bu héddén yuxarý hédiyyé götürénlér rüţvétxorluq üzré cinayét mésuliyyéti daţýyýr.
Cinayét, mülki vé inzibati, prosessual qanunvericilik aktlarýnýn pozulmasý zamaný tétbiq edilén cinayét maddélérinin béziléri üzré girov haqqý vé xüsusilé böyük miqdarda cérimélér téyin edilir.
Ýţléyén éhalinin normal yaţayýţýný témin edé bilécék émék haqqý sistemi formalaţdýrýlýr. Ýţ qüvvésinin déyéri dünya bazar qiymétlériné çatdýrýlýr. Éhalinin qiymétli kađýzlar vé digér vasitélérlé gélirlérinin artýrýlmasý üçün tédbirlér sistemi héyata keçirilir. Onlarýn sérbést tésérrüfatçýlýq hüquqlarý témin edilir. Dövlét téqaüdçülér, pensiyaçýlar, hérbiçilér qarţýsýnda sosial öhdéliklérini artýrýr. Qeyri dövlét sosial sýđorta vé pensiya sistemi yaradýlýr.
Séhiyyé Nazirliyinin mérkézléţdirici rolu aradan qaldýrýlýr, nazirlik réhbér vé bölüţdürücü orqandan koordinasiyaedici, mésléhétverici vé strateji mésélélér üzré planlaţdýrýcý orqana çevrilir;
Tédricén könüllü sýđorta sisteminé keçirilir;
Azérbaycana daxil olan tibb téyinatlý humanitar yardýmýn necé vé hara sérf edilmésinin hesabatý Azérbaycan Respublikasý hökumétindén téléb edilir;
Xéstéxanalarda müxtélif fondlar adý altýnda xéstélérdén yýđýlan éslindé résmi qeydiyyatý olmayan vé vergidén tamamilé kénarda qalan pullarýn qanuniliyi mésélési vé ünvaný araţdýrýlýr.
Test sistemi tékmilléţdirilir, bu sistem ali vé orta ixtisas téhsil müéssisélérindé payýz-qýţ vé yaz-yay sesiyasý imtahanlarý üzré dé tétbiq olunur.
Télébé Qébulu üzré Dövlét Komissiyasýnýn tértib etdiyi résmi métbuatda çap olunan siyahýda adý olmadan sonradan müéyyén kvota ésasýnda özél müéssiséléré daxil edilén télébéléré hérbidén möhlét hüququ verilmir.
Sosial sfera üzré müéssisé vé téţkilatlara réhbér vézifélérin müéyyénléţdirilmési kollektivin réyi nézéré alýnmaqla héyata keçirilir.
III. ÝCTÝMAÝ MÜHÝT SÉVÝYYÉSÝNDÉ MÉDÉNÝ-MAARÝF VÉ TÉBLÝĐAT-TÉŢVÝQAT ÝSTÝQAMÉTLÉRÝNDÉ TÉDBÝRLÉR
Ýlk növbédé ţéxsiyyét azadlýđý témin edilir. Jurnalist téhqiqatlarý geniţléndirilir, ziyalýlarýn, ictimai téţkilatlarýn vé siyasi partiya nümayéndélérinin iţtiraký ilé véténdaţ nézaréti témin edilir.
Azérbaycanda haram malý yemék, özgé pulunu ménimsémék qédim adét-énénéléré uyđun térzdé pislénilir. Bu baxýmdan rüţvétxorluđa qarţý mübarizédé milli, islami vé tarixi déyérlérin tébliđatýndan istifadé edilir. Cémiyyétdé rüţvétxor vé korrupsioner mézémmét edilir.
Hakimiyyétin vé mémurlarýn féaliyyéti barédé ictimaiyyété müntézém informasiyalar verilir. "Ýnformasiya azadlýđý haqqýnda" qanun qébul edilir, véténdaţlarýn hakimiyétdén isténilén mésélélérlé bađlý informasiya almaq hüququ témin olunur. Respublika éhalisinin iqtisadi vé hüquqi biliklérini artýrmaq, tésérrüfat, émék, cinayét vé inzibati, vergi vé gömrük mécéllélérinin vé digér héyati vé dövléti éhémiyyétli normativ aktlarýn ţérh etmék méqsédilé regional seminarlar keçirilir, résmi ţérh bülletenléri yayýlýr.
Mülkiyyét ménsubiyyétindén vé téţkilati-hüquqi formasýndan asýlý olmayaraq isténilén idaréetmé orqanlarýnda aidiyyatý üzré qanun, qérar vé télimatlar, o sýradan qaydalar vé ésasnamélérin métnléri véténdaţlarýn tanýţ olmaq imkanlarý témin edilméklé divarlardan asýlýr.
Orta méktéb séviyyésindé antirüţvét, antikorrupsiya térbiyé sistemi iţlénilir.
ÉLAVÉ 1
RÜŢVÉTXORLUĐUN VÉ KORRUPSÝYANIN AŢKARLANAN MÝQYASLARI
Hazýrda son statistik mélumatlarýna göré éhalinin 97,5 faizinin résmi pul gélirléri minimum istehlak büdcésinin uyđun dövré mébléđindén aţađýdýr. Bu éhalinin hémin hissésinin yoxsulluq héddindé yaţadýđýný tésdiq edir. Ancaq Azérbaycanda yoxsulluq séviyyési qeyd olunan qédér geniţ miqyaslý görünmür. Bu gün bizim gözlé gördüyümüz débdébéli villalar, bahalý maţýnlar, témtéraqlý méclislérin hamýsýnýn maliyyé ménbéyi kriminal gélirlér téţkil edir. Kriminal gélirlér isé iqtisadiyyatýn korrupsiyalaţmasý, mémurlarýn rüţvété qurţanmasýnýn néticési hesab olunur. Hazýrda Azérbaycanda rüţvétxorluđun miqyasýnýn aţađýdan yuxarýya qédér, bütün idaréetmé, nézarét orqanlarýný, konkret olaraq, rüţvét almaq imkanlarý olan éksér vézifé vé sélahiyét sahiblérini éhaté etmési onun téhlükéli dérécédé geniţléndiyindén xébér verir. Belé geniţ spektrdé yayýlan rüţvétin séviyyésinin milyard dollarlarla ölçülmési, rüţvét hesabýna yýđýlan kapitalýn bölgüsü dairésinin getdikcé daralmasý, vézifé kreslosunun qazanc ménbéyi kimi qiymétléndirilmési bir sýra faktlarýn aţkarlanmasýna vé tésdiqlénmésiné sébéb olub. Bunlarý aţađýdaký ardýcýllýqla sadalamaq olar.
1995-ci ildé Maliyyé Nazirliyinin yoxlamalarýndan aydýn olub ki, 250 milyard manatlýq büdcé vésaiti téyinatýndan kénar xérclénib.
1995-96-cý ildé Xézér Déniz Gémiçiliyindé külli miqdarda maliyyé fýrýldaqlýđý aţkar olunub.
1996-cý ildé 1,3 milyon ton neftin qanunsuz olaraq ixracý haqqýnda informasiya yayýlýb.
1995-96-cý illérdé Séhiyyé Nazirliyiné ayrýlan 33 milyon dollarlýq kredit téyinatýndan kénar xérclénib vé ménimsénilib.
1996-cý ildé Ali Méhkéménin Hérbi Kollegiyasý Maliyyé Nazirliyini 2 milyard manat büdcé vésaitini ménimsémékdé ittiham edib.
1996-cý ildé milli pasportlarýn hazýrlanmasý adý ilé 500 min dollardan çox vésait ménimsénilib.
1996-cý ildé Séhiyyé Nazirliyinin xétti ilé élillérin müalicé adý ilé xarici banka köçürülmüţ 320 min dollarlýq valyuta vésaiti "yoxa çýxýb".
1997-ci ildé respublika üzré 27 milyon dollarlýq büdcé vésaitinin ménimsénilmési aţkar olunub.
1997-ci ildé "Azal" Dövlét Konsernindé külli miqdarda maliyyé ménimséméléri müéyyén edilib, 112 min ABŢ dollarýný ménimsémékdé itttiham olunan Konserin prezidenti, hémin mébléđi ödéméklé mésuliyyétdén yaxa qurtarýb.
1997-ci ildé Avropa otelinin qanunsuz tikintisiné ayrýlan 10 milyon dollarlýq kredité hökumét zémanéti verilméklé, faktiki olaraq onun qaytarýlmasý mésuliyyéti dövlétin öhdéliyiné verilib.
1997-ci ildé Sénaye Ýnvestisiya Bankýnýn Sébayel rayonu ţöbésindé müdir yoxa çýxdýqdan sonra mélum olub ki, bankdan 24 milyon dollar mébléđindé vésait ođurlanýb.
1997-ci ildé respublika üzré 40 milyon dollarlýq humanitar yardýmýn satýlýb, ménimsénilmési aţkar edilib.
1998-ci ildé istifadéyé verilén Milli Bankýn yeni binasýnýn 32,3 milyon dollarlýq smeta déyéri ţiţirdilib vé bütün bu éméliyyatlar néticésindé 9 milyon dollar mébléđindé müxtélif növ vergilér büdcédén yayýndýrýlýb.
1998-ci ildé "Azérbalýq" Dövlét Konsernindé 40 milyon dollarlýq ménimsémé aţkar edilib.
1998-ci idé Baký-Ýstambul reysindé Türkiyéyé gedén écnébi iţ adamýnýn çantasýndan Ýstambulda béyan edilmémiţ 1 milyon 250 min ABŢ dollarý aţkarlanýb.
Müstéqil ekspertlérin hesablamalarýna göré özélléţdirmé prosesindé "ţapka" éméliyyatlarýnýn déyéri 200 milyon dollarý ötüb.
Elanlarda vé qézetlérdé daţýnan vé daţýnmaz émlaklarýn elan olunmuţ qiymétléri ilé notariuslarda qeydiyyatdan keçmiţ alqý-satqý müqavilélérindé göstérilén qiymétlér arasýndaký férq 10 milyonlarla dollarlarla qiymétléndirilir.
Respublikamýzda féaliyyét göstérén ayrý-ayrý xarici ţirkétlér vé birgé müéssisélérin qanunsuz olaraq yüksék véziféli mémurlar téréfindén müxtélif növ vergi vé gömrük rüsumlarýndan azad edilmési néticésindé 100 milyonlarla dollar vésait büdcédén kénarlaţdýrýlýb.
Ali véziféli dövlét mémurlarýnýn himayési ilé gömrük nézarétindén yayýnaraq Azérbaycana gétirilén tütün mémulatý vé spirtli içkilérin idxalý üzré büdcédén yayýndýrýlmýţ vergilérin mébléđi bir il üzré 200 milyon dollar hécmindé qiymétléndirilir.
Naxçývanda yaradýlmýţ Naxçývan-Türk Bank vasitésilé 100 milyon dollarlýq kredit vé éhalinin 1 milyon dollarlýq émanéti ménimsénilib.
"Elmar International Corroration" ţirkéti téréfindén dövlét zémanéti ilé respublikaya "Daewoo" markalý avtomobillér gétirilmiţ vé bu éméliyyatdan külli miqdarda ménimsémélér olub.
Azérbaycanýn Amerikada lobbisini yaratmaq méqsédilé hökumét téréfindén ayrýlan 500 min ABŢ dollarý hécmindé valyuta vésaiti Ramiz Rizayevin vasitéçiliyi ilé fýrýldaqçýlar téréfindén ménimsénilmiţdir.
Éréb ménţéli Kanada véténdaţýnýn Baký aeroportunda çantasýndan çýxan 800 min dollar vésaitin ménbéyi téhqiq olunmadan müsadiré edilib.
Azérbaycan-Türkiyé résmi statistikasýndaký
(1997-99-cu illér) férqléré ésasén Türkiyé ménţéli idxal éméliyyatlarýnýn gömrük
résmiléţdirmélérindé 100 milyon ABŢ dollarýndan artýq vésait dövlét büdcésindén
yayýndýrýlmýţdýr.
Abţeron Regional Séhmdar Su Cémiyyétindé ţéhér su tésérrüfatý üçün ayrýlmýţ 150 milyon ABŢ dollarý hécmindé xarici kreditin total ménimsénilmési aţkarlanmýţdýr.
Dövlét Émlak Komitésinin keçmiţ sédr müavini B.Nuriyev özü métbuatda çek maxinasiyalarý néticésindé 2,7 milyon ABŢ dollarýný éldé etdiyini béyan etmiţdir.