Layihé 

SOSİAL REABİLİTASİYA VÉ İNKİŞAF PROQRAMI

Hazırda Azérbaycanda böhran cémiyyét héyatının bütün téréflérini tamamilé bürüméklé ölkéni sürétlé méhvé aparır. İndiki iqtidarın hakimiyyéti dövründé iqtisadi, sosial vé siyasi héyatda gedén anormal proseslér daha da güclénmiş, hökumét néinki belé tendensiyaların qarşısını almamış, hétta özünün sébatsız siyaséti ilé véziyyéti daha da ağırlaşdırmışdır. Éhalinin éksér hissésinin sosial véziyyéti elé bir h éddé çatmışdır ki, onu énénévi yollarla dirçéltmék qeyri mümkündür. Buna görédé Müsavat Partiyasının "Sosial reabilitasiya vé inkişaf Proqramı" hazırlanmışdır ki, bu bir-biri ilé élaqéli vé bir-birini tamamlayan 2 hissédén ibarétdir:

1. Sosial reabilitasiya

2. Sosial siyasét

Sosial reabilitasiya" Proqramı éhalini éksér hissésinin düçar olduğu indiki véiyyétdén, yéni "héyatın dibindén" xilas etmék vé dirçéltmék üçündür vé qısa zaman müddétindé héyata keçirilméli tédbirléri éhaté edir.

Proqramın ikinci - "Sosial siyasét" hissési isé Müsavat Partiyasının perspektiv üçün héyata keçirécéyi sosial-iqtisadi-siyasi istiqamétléri, ölké éhalisinin rifah halının durmadan inkişafına vé xalqın maddi vé ménévi téréqqisiné nail olmaq méqsédiné çatma vasitélérini birléşdirir.

SOSİAL REABİLİTASİYA

I. Sosial mühitin hazırki durumu

Yeridilén sosial - iqtisadi siyasétin néticési olaraq qérarlaşan sosial mühit véténdaşların fiziki vé ménévi sağlamlığına, şüuruna, émék féaliyyétiné, ailé münasibétlériné, férdiliyiné müsbét vé ya ménfi tésir göstérir.

İqtisadiyyatın liberallaşdırılması, xarici iqtisadi  élaqélérin genişlénmési, özélléşdirménin ilkin mérhélési Azérbaycanın sosial mühitindé dé déyişiklikléré sébéb olmuşdur. İqtisadiyyatın ésas sahélérinin qeyri-leqal inhisarlaşdırılması ilé müşaiyét olunan inzibati méhdudiyyétlérin aradan götürülmési éhalinin ésas hissésinin birménalı olaraq yalnız xırda vé qismén dé topdansatış ticarétiné yönélmésiné şérait yaratmışdır. Édalétsiz mülkiyyét münasibétléri qeyri-müténasib sosial tébéqéléşmé yaradaraq, yaradıcı féaliyyét stimullarını zéiflédib. Özélléşdirménin birtéréfli sémérésiz vé şéxsi ménafelér naminé aparılması, müéssisélérin déyérinin süni surétdé azalmasına, maliyyé imkanlarının itirilmésiné gétirib çıxarmışdır. Néticédé müéssisélérin bağlanması, yaxşı halda isé orada çalışan orta vé aşağı kateqoriyalı işçiléré émék haqqı borcları, elécé dé mécburi, haqqı ödénilméyén mézuniyyétli işçilérin vé işsizlérin sayı xeyli artmışdır. Bu, eyni zamanda, hémin müéssisélér hesabına saxlanılan uşaq bağçalarının, poliklinikaların, istirahét evlérinin vé s. sosial infrastruktur obyektlérinin dağılmasına sébéb olmuşdur. Qanunvericilikdéki boşluqlarla bérabér hémkarlar ittifaqlarının simasızlaşdırılması véténdaşların émék vé sosial hüquqlarının müdafiésini yox dérécésiné endirmişdir.

Bundan başqa:

• Sosial-iqtisadi, vergi- büdcé vé pul-kredit siyasétini élaqéléndirén sistemin olmaması;

• Peşékar işçi qüvvélérinin pérakandéliyi, peşé vé ixtisas artımı motivlérinin zéifliyi;

• Héyat séviyyésinin pisléşmési vé yoxsul éhalinin sayının artması;

• Siyasi-iqtisadi mexanizmlérin subyektiv mülahizélérlé ésaslandırılması vé reallıqla uzlaşmaması;

• Bazar iqtisadiyyatının qeyri-leqal oliqopoliya vé monopoliya münasibétléri ésasında qurulması;

• Sosial xidmétlérin sosial qrupların térkibi vé xüsusiyyétléri (tébiéti) nézéré alınmadan bölgüsü vé s. kimi amillérdé deqradasiya olunmuş sosial mühiti yaradan sébéblérdéndir.

Mövcud sosial mühit öz növbésindé aşağıdakı problemlér yaratmışdır:

• İri miqyaslı ménimsémélér fonunda, mütémadi olaraq sosial téminat üçün büdcé vésaitinin çatışmazlığı;

• Yerli istehsal sahélériné müasir texnologiya vé idaréetmé üsullarının (menecmentin) tétbiqinin çétinléşmésindén meyllénén işsizliyin artımı vé ölkédén "beyin vé fiziki qüvvé axınının" sürétlénmési;

• Orta tébéqénin formalaşmaması;

• Vergi obyekti kimi tésbit olunan gélirlérlé vergidén yayınmış real gélir arasındakı férqlérin héddén artıq yüksék olması;

• Émék hüquqlarının vé haqlarının pozulmasının kütlévi xarakter alması;

• Ménévi-psixoloji durğunluq doğuran süstlük kompleksinin yaranması;

• Dövlét téréfindén véténdaşlarının fiziki sağlamlığının, ménévi varlığının, yaradıcı éméyinin inkişafına tékan verén vasitélérin yaradılmaması.

Proqramın göstérilén problemlérdén iréli gélén méqsédléri:

1. Émék hüquqlarının bérpasına, éméyin téşkilinin séméréliliyiné vé éméyin mühafizésinin téminatına nail olmaq.

2. Éméyé göré pul gélirlérinin, ehtiyaclara göré dövlét vé ictimai fondlardan ayırmaların, télabatlara göré sosial xidmtlérin artımını témin etmék.

3. Peşé-ixtisas hazırlığının tékmilléşmésiné, sosial-sığorta xidmétlérinin yaxşılaşdırılmasına vé téhsil-médéniyyét séviyyélérinin yüksélmésiné şérait yaratmaq.

Méqsédlérin héyata keçirilmési üçün mövcud hökumét ya sosial inkişafa tékan verén siyasété keçméli, ya da istefa vermélidir. Ancaq indiki kadr potensialı ilé hökumét birincini edé bilmir, ikincini etmék istémir. Bunları nézéré alaraq sosial problemlérin üç qrup istiqamétléri yaranır:

1. Zéruri éhémiyyétli hüquqi bazanın yaradılması

2. Téxirésalınmaz éhémiyyétli sosial-struktur déyişikliklérinin aparılması

3. Yardımçı éhémiyyétli tédbirlér planının hazırlanması.

I. Zéruri éhémiyyétli hüquqi bazanın yaradılması

1. Sosial xidmétlérin ésasları vé véténdaşların onlardan istifadé etmék hüquları haqqında" qanun qébul edilmélidir. Qanunda hér bir sosial qrupun térkibi, sosial xidmétlérin standartları tésbit olunmalı, sosial qrupların imkan vé télabatları nézéré alınmaqla, onları éhaté edén xidmétlérin növléri vé qaydaları tésdiqlénmélidir.

2. Sosial xidmétlérin növléri 4 qrup üzré 3 formada göstérilmélidir.

Qruplar:

1. Güzéştli xidmétlér qrupu

2. Kömékçi xidmétlér qrupu

3. Pulsuz xidmétlér qrupu

4. Pullu xidmétlér qrupu

Formalar:

1. Konkret (ünvanlı) xarakterli bilavasité téminat verén formada.
2. Transfer xarakterli dolayı vasitéilé téminat verén formada.
3. Kompensasiya xarakterli évézlémé vasitéléri ilé témin olunan forma.
4. Sosial yönümlü xérclérin ÜDM-é nézérén hesablanan normativinin aşağı héddi tésdiq edilmélidir.

4. Balanslaşdırılmış investisiya vé vergi siyasétiné müvafiq real émék haqların tésbit olunması üçün gélirdén tutulan vergiléré yenidén baxılmalıdır.

• Éhalinin sabit alıcılıq qabliyyétini istehsalın inkişafının iqtisadi stimullarını, şéxsi rifah vé sığortalanma imkanlarını témin edén émék haqqı séviyyélériné nail olunmalıdır.
• Émék hüquqlarının pozulmasına yol verén véziféli mésul şéxslérin mésuliyyétléri reallaşdırılmalıdır.
• Émék hüquqlarının vé haqqlarının pozulması faktları ilé bağlı véténdaşların şikayétlériné baxmaq vé héll etmék proseduraları sadéléşdirilmélidir.

• Mövcud vé yeni iş yerlérindén tam istifadé etmék üçün investisiya qoyuluşları perspektiv vé énénévi sahélérin inkişafına yönéldilmélidir.
• Uzunmüddétli işsizliyin néticélérini aradan qaldırmaq üçün mérhélél tédbirlér müéyyénléşdirilmélidir. Bunun üçün işsizlérin sayı, ixtisasları, yaş héddléri üzré «émék ehtiyatları» qrupları formalaşdırılmalı vé 2 il müddtindé onların işlé téminatı vé ya ixtisas déyişmé yönümlü tédbirlér héyata keçirilir.

6. Qanunvericilik qaydasında médéni-méişét, ménzil-kommunal, néqliyyat, tibbi xidmét vé s. érzaq vé qeyri-érzaq mallarının alınması hesabı ilé ailé vé férdin minimum istehlak büdcésinin hesablama metodikası vé minimum istehlak norması tésdiq vé téyin edilmélidir.

• Minimum émék haqqının "yaşamaq hüququ" bérpa olunmalı vé o minimum istehlak büdcésiné uyğun indeksasiya edilmélidir.
• Kütlévi işsizliyin qarşısını almaq üçün işsizlérin sayını artıran müéssisé vé iqtisadi subyektlér "ésaslandırılmış ixtisar" hesabına vé ya hémin işçilérin féaliyyétsizliyindén artan "sémérélilik" müqabilindé, işsizlérin dövlét téminatına keçmési üçün "birdéfélik xérclér" üzré tézminat ödémélidir.
• Minimum Dövlét Sosial Standartları Sistemi yaradılmalıdır.

II. Téxirésalınmaz éhémiyyétli sosial-struktur déyişikliklérinin héyata keçirilmési.

1. Émék vé éhalinin Sosial Müdafiési Nazirliyi ilé Sosial müdafié fondunun funksiyaları konkretléşdirilméli vé aşağıdakı télébléré cavab vermélidir:

• Sosial inkişafın strateji istiqamétléri ilé mövcud sosial problemlérin hélli arasında funksional élaqélér yaranmalıdır;
• Vaxt baxımından sosial problemlérin hélli üçün qébul olunan öhdéliklérlé, vésaitlérin téminatı arasında optimal müddétléri ténzimlémélidir;
• Proqnozlaşdırma, qiymétléndirmé vé maliyyéléşdirmé funksiyalarının séméréliliyini artırmaq üçün sosial xidmétlérin vé sosial qrupların tésnifatını tértib etméli, "sosial qüvvélér dairési"ni müéyyén etmélidir;
• Siyasi-iqtisadi islahatların tésirindén yaranan sosial sifarişlérin qébul olunma mexanizmléri işlénmélidir.
• Sosial téminat vé yardımları maliyyéléşdirén lahiyélérin tétbiq sahéléri vé istiqamétlérinin néticélériné göré bilavasité mésuliyyét daşımalıdır.
• Sosial ödénişlérin real ölçülérini müéyyén edén metodoloji ésaslar işlénib hazırlanmalıdır.

2. Ménzil İstismar Sahélérinin nézdindé, yaxud sosial téminat şöbélérindé sosioloq ştatları açılmalıdır;
3. Érazilér üzré lisenziya ésasında işléyén Sosial xidmét mérkézléri yaradılmalıdır. Bu mérkézlér ésasén Qarabağ müharibési élillérinin, veteranların, ésgér vé hérbiçi ailélérinin, Çernobıl qézası iştirakçılarının sosial-méişét problemlérinin hélliné kömék etmélidirlér.
4. "XX ésr, haqqı tapdananların haqqı" Dövlét Proqramı hazırlanmalı vé héyata keçirilmélidir. Proqramda ésasén siyasi méhbusların, éalétsiz méhkémé qérarlarına méruz qalanların, siyasi amnistiya alanların, şéhid ailélérinin, qaçqınların ménévi, hüquqi vé maddi haqqlarının téminatı nézérdé tutulmalıdır.
5. Sosial proqramların vé problemlérin héllindé öz imkanlarını könüllü téqdim etméyé hazır olan yerli vé beynélxalq işgüzar dairélérin téşkil etdiyi, müéyyén imtiyazlara malik "Azérbaycan Sosial Téréqqi Klubu" tésis olunmalıdır.
6. Daxili imkanlar hesabına émék ehtiyatlarının keyfiyyétini vé réqabét qabliyyétini artırmaq istiqamétindé, sosial-iqtisadi islahatların mérhélélériné müvafiq mikro vé makroiqtisadi séviyyélérdé Nazirlér Kabineti téréfindén "İş yerlérinin bérpası vé yaradılmasının baş planı" hazırlanmalı vé tésdiq edilmlidir.
7. Sosial şéraitin gérginliyi baxımdan ekstremal zonalar elan olunmalı. Hémin zonaların sosioloji attestatsiyaları keçirilmélidir. Sosioloji attestasiyalar sosial problemlérin vé lahiyélérin maliyyéléşdirilmési, idaré olunması vé tétbiqlérinin méqsédéuyğunluqlarını vé variantlarını qiymétléndirméli, sosial infrastruktur obyektlérinin, ménzil-méişét, iş vé héyat séiyyésinin yaxşılaşdırılması üçün qérarların qébul edilmésini ésaslandırmalıdır.

III. Yardımçı éhémiyyétli tédbirlér planı

1. Dövlétin éhaliyé olan émék haqqı, téqaüd vé s. müavinét borclarının artımının qarşısı alınmalı vé bir rüb érzindé borclar tam ödénilmélidir.
2. Hakimiyyét qolları, hémçinin yerli icra strukturları arasında sosial siyasétin hér bir konkret istiqaméti üzré aylıq "élaqéléndirmé seminarlar"ı keçirilmélidir.
3. "Élaqéléndirmé seminarlarında" ictimai-siyasi téşkilatların vé işgüzar dairélérin iştirakına şérait yaratmaq üçün könüllülük vé dévét qaydaları téyin edilmélidir.
4. Hökumét vé qeyri-hökumét tésisatlarının iştirakı ilé mövcud qanunvericilik bazasının vé hazırlanan lahiyélérin, hüquqi normativ aktların sosial ekspertizası aparılmalı, monitorinqlér keçirilméli, konfranslar téşkil edilmélidir.
5. Hémkarlar İttifaqının Hökumétlé, işégötürénlé işçi arasında bağlanan müqavilélérin qaydalarını, mübahiséli méséléléré baxılma proseduralarının téşviqatı, émék hüquqlarının vé émék haqqların müdafiési ilé méşğul olan müstéqil qurumların tésis edilmésiné şérait yaratmaq.
6. Özélléşdirmédé mülkiyyét hüquqları pozulmuş véténdaşların hüquqlarının bérpası istiqamétindé "ictimai hüquqi" monitorinqlérin néticéléri ictimaiyyété çatdırılmalı vé hüquqların bérpası vé ya tésdiqi qaydaları müéyyénléşdirilmélidir.
7. Dövlét tésisatlarının, müstéqil téşkilat vé fondların iştirakı ilé "Sosial Donorlar Kodeksi" qébul olunmalıdır.
8. Kodeks donor kimi çıxış etmék istéyénlérin méramlarını, öhdéliklérini vé etika qaydalarını éks etdirmélidir.
9. Ötén dövrün sosial-psixoloji mühitinini éks etdirén kino-sénédli filmlérin Dövlét sifarişléri planı tértib edilmélidir.
10. Müéllif hüquqlarının qorunmasını Dövlét öz nézarétiné almalıdır.
11. Tarix vé médéiyyét abidélérinin, muzey vé kitab fondlarının monitorinq sistemi yaradılmalıdır.
12. Téhsil, elm vé médéniyyét sahéléri, dini-ménévi déyérlér kompleksi üzré proqramların hazırlanması üçün elmi dairélérdé müsabiqélér elan olunmalıdır. Onların sponsorluğunun stimullaşdırılması üçün Mesenatlıq insitutu bérpa edilmélidir.
13. İlk növbédé uşaqlar, yeniyetmélér vé génclér üçün pulsuz xidmét göstérén idman-sağlamlıq obyektlérinin bérpası vé inkişafına istiqamét verén tédbirlér héyata keçirilméli, Génclér, İdman vé Turizm Nazirliyinin balansında olan obyektlér bu işé célb edilmélidir. Bu istiqamédé bélédiyyé réhbérliyi séviyyésindé komissiyalar yaradılmalıdır.
14. Kurort vé sanatoriyaların maddi-texniki bazası möhkémléndirilméli vé onların özélléşdirilmési sürétléndirilmélidir.
15. Ménzil-kommunal xidmétlérin yeriné yetirilmési vé görülén işléin keyfiyyétiné ictimai nézaréti témin etmék méqsédilé MİS-lérlé, işıq, qaz, kanalizasiyalar vé su idaréléri ilé hémin sahénin sakinléri arasında real véziyyéti nézéré alan nümunévi müqavilélér bağlanılmalıdır.
16. Ménzil-kommunal xérclérin vé xidmétlérin sosial qrupların imkan vé tébiétlériné müvafiq qaydalar üzré güzéştlérlé tétbiq proqramı reallaşdırılmalıdır.

IV. Sosial mésuliyyét

Mövcud Proqramın reallaşması Prezidentin ménévi vé hüquqi iradésinin göstéricisi olaraq özünü kadr, büdcé, regional miqrasiya, investisiya siyasétlérindé vé aparılan islahatlarla bağlılığında göstérécék.

Bununla belé Proqram qeyri-hökumét vahidlérinin sosial mésuliyyétini dé inkar etmir.

Sosial mésuliyyét başlanğıcını cémiyyétimizin hér bir üzvünü éhaté edén étraf alémin saflaşmasını vé qorunmasını témin edén "téléblér dövriyyésindén" götürür.

Belé ki,

• Étraf alémin saflığı vé qorunması ilk öncé istehsal vé istehlak vésait vé xidmétlérinin keyfiyyétinin yüksélmésini téléb edir;
• Vésait vé xidmétlérin keyfiyyétlérinin yüksélmési hüquqi-iqtisadi imkanların genişlénmésini zéruri edir;
• Hüquqi-iqtisadi imkanların genişlénmési éméyin téşkilini vé téhlükésizliyini vacib edir;
• Xérc artımı qiymét artımı ilé müşaiyét olunaraq, éhalinin alıcılıq qabiliyyétinin vé héyat séviyyésinin yüksélmésini téléb edir;
• Héyat séviyyésinin yüksélmési éhalinin télabatını artıraraq real sosial téminatı ön plana çékir;
• Real sosial téminat sosial mésuliyyét téléb edir.

Başqa sözlé sosial mésuliyyétin dérécési véténdaşların (éhalinin) héyat séviyyésinin yüksélmésiné xidmét edén étraf alémin saflaşması vé qorunması ilé ölçülür.            

SOSİAL SİYASÉT

1. SOSİAL SİYASÉTİN TÉLÉB VÉ MÉQSÉDLÉRİ

Sosial siyasétin ésas méqsédiné éhalinin émék vé tésérrüfat féaliyyétinin stimullaşdırılması yolu ilé ölké véténdaşlarının héyat séviyyésinin yükséldilmési, hér bir émék qabiliyyétli insana öz éméyi vé qabiliyyéti sayésindé özünü vé ailésini maddi céhétdén témin etméyé şérait yaradılması, yığımın formalaşdırılması vé onun séméréli kapital qoyuluşu istiqamétindé istifadé edilmési daxildir. Bununla bérabér dövlét téqaüdçülér, élillér, çoxuşaqlı ailélér vé émék qabiliyyéti olmayan véténdaşlar qarşısında sosial öhdélikléré malikdir. Sosial téminat éhalinin ésasén téminatsız yaşaya bilméyén tébéqélériné göstérilir, méqsédli vé ünvanlı xarakter daşıyır.

İslahatın bütün mérhéléléri dövründé hökumétin ésas méqsédléré çatmaq üçün héyata keçirécéyi féal sosial siyasétin ésas istiqamétléri aşağıdakıları éhaté edir:

• éhalinin sosial müdafiési üzré tédbirlérin gücléndirilmési, késkin sosial tébéqéléşméyé yol verilmémési;
• éhalinin gélirlérinin ténzimlénmési;
• éhalinin sosial céhétdén daha aztéminatlı, zéif qruplarına ünvanlı yardım göstérilmési;
• méşğulluğun témin edilmési vé iqtisadiyyatın müxtélif sahélérindé struktur déyişikliklérinin héyata keçirilmési ilé bağlı işsiz qalmış insanların émék vé maddi téminatının téşkili;
• sosial sahélér üzré islahatların héyata keçirilmési;
• ölkénin demoqrafik véziyyétinin normallaşdırılması;
• sosial émékdaşlığın inkişaf etdirilmési;
• yoxsulluğun azaldılması.

Siyasétin bu istiqamétléri arasında növbélilik özünü méhz islahatın mérhélélérindé büruzé verir.

Böhran mérhélésindé én vacib ésas tédbirlér sırasına éhalinin müdafiéyé daha çox ehtiyacı olan tébéqélérinin (téqaüdçülér, élillér, aztéminatlı vé çoxuşaqlı ailélér, téhsil alan génclér, qaçqınlar) sosial müdafiési, kütlévi işsizliyé yol verilmémési, sosial félakét zonalarının yaranmasının qarşısının alınması daxildir.

Böhrandan çıxış mérhélésindé émék bazarının sabit féaliyyéti vé sosial sferanın inkişafı üçün şéraitin yaradılması, müvafiq maliyyé insitutları (sosial téminat,müxtélif növ sığorta cémiyyétléri) vasitési ilé daxili investisiya qoyuluşlarının ménbéléri kimi çıxış edécék yığımın hécminin artırılması istiqamétindé demoqrafik véziyyétin sabitléşdirilmési ön plana çékilir.

Bu mérhélédé sosial siyasétin ésas istiqamétlériné aşağıdakılar aid edilir:

• hökumét tédricén yalnız büdcédén maliyyéléşdirilén müéssisé, idaré vé téşkilatlarda éméyin ödénilmésinin ténzimlénmésiné keçir, digér sahélérdé hémin mésélé érazi (sahé) tarif sazişléri vé kollektiv müqavilélérlé ténzimlénir. Bu halda hökumét yalnız qanunvericilik aktlarına riayét olunması méqsédi ilé nézarét funksiyası daşıyır;
• éksér inkişaf etmiş dövlétlérdé olduğu kimi téminatlı minimum émék haqqı sistemi müéyyén edilir. Hémin mébléğ minimum istehlak sébétiné müténasib qaydada, BÉT-in tövsiyéléri nézéré alınmaqla müéyyénléşdirilir;
• mütéréqqi sosial sığorta ayırmaları vé çevik gélir vergisi sistemi yaradılır. Sosial sığorta fonduna ayırmaların dérécési aşağı salınır. Émék haqlarını «qara siyahılarını» aradan qaldırmaq üçün sosial sığorta ayırmaları ilk mérhélédé reqresiv, sonradan isé proqressiv dérécélérlé ténzimlénmélidir.
• qiymétlér artdığı halda, aztéminatlı éhalinin gélirléri indeksléşdirilir;
• qeyri-dövlét pensiya, sosial sığorta vé bu tipli digér sosial fondların yaradılmasının hüquqi bazası formalaşdırılır vé onun féaliyyéti üçün normal mühit téşkil olunur;
• büdcé gélirinin tam yığılmasını témin etmék vé hakimiyyét orqanlarının qorunmasına yönéldilén vésaitlérin ixtisarı hesabına pensiyalar, téqaüdlér vé müavinétlér artırılır;- éhalinin gélirléri deklarasiyalaşdırılır vé téhsil, elm, médéniyyét sahélériné maliyyé-texniki köméyin hévésléndirici sistemi héyata keçirilir;
• mülkiyyét ménsubiyyétindén asılı olmayaraq émék haqqı, téqaüd vé müavinatları vaxtlı-vaxtında verméyén bütün müéssisélérin féaliyyétiné maliyyé sanksiyaları tétbiq edilir;
• xaricdén işçi qüvvésinin respublikaya axını méhdudlaşdırılır, ölkédé féaliyyét göstérén xarici firma vé digér tésérüfatçılıq subyektlérinin onlarda çalışan Azérbaycan véténdaşlarına münasibétdé yerli émék qanunvericiliyiné vé beynélxalq émék normalarına riayét etméléri üzérindé dövlét nézaréti gücléndirilir;
• büdcé hesabına, habelé méqsédli ödéniş vasitéléri sisteminin tédricén tétbiqi vasitési ilé formalaşan vasitélérdén istifadénin séméréliliyi yükséldilir;
• müvafiq maliyyé insitutlarının (qeyri-dövlét sığorta vé sosial-téminat fondlarının) rolu artırılır;

İqtisadi artım mérhélésindé-iqtisadiyyatın sabitléşmési, istehsalın artımı şéraitindé milli sérvétin, habelé xüsusi (férdi) yığımın hécmi çoxalır vé hémin vésaitlér insanların héyat séviyyésinin yükséldilmési istiqamétindé istifadé edilir.

Sosial télébatlar üzré mésréflérin maliyyéléşdirilmésinin ağırlıq mérkézinin dövlét büdcésindén véténdaşların vé hüquqi şéxslérin üzériné düşmési aşağıdakıların formalaşmasına imkan yaradır:

• dövlét téminatının ölkénin héqiqétén bu téminata ehtiyacı olan tébéqésiné göstérilmési déqiq müéyyén edilir. Bu istiqamétdé téminatın ünvanlı olması témin olunur;
• véténdaşların xüsusi émanétlérindén vé yığımlarından daxili investisiya qoyuluşu ménbélérindén biri kimi séméréli surétdé istifadé edilir.Bunun üçün 1 yanvar 1992-ci il tarixé olan éménétlérin müddétli indeksléşdirilméklé sahiblériné qaytarılmasına nail olunur;
• yığımı artırmaq vé iqtisadi artımı hévésléndirmék méqsédi ilé vergi yükü azaldılır.

2. ÉHALİNİN GÉLİRLÉRİNİN TÉNZİMLÉNMÉSİ

Éhalinin gélirinin ténzimlénmési üzré dövlét siyasétinin ésas prinsiplériné aşağıdakılar daxil edilir:

• émék vé sahibkarlıq féaliyyéti stimullaşdırılır;
• éhalinin gélirlérinin liberallaşdırılması ilé pul tédavülünün sabitléşdirilmési üzré tédbirlér élaqéléndirilir;
• müxtélif sahé vé rayonlardakı işçilérin, habelé müxtélif sosial qrupların gélirlérinin édalétsiz diferensiallaşmasına yol verilmir;
• qiymétlérin artımı ilé élaqédar gélirlér indeksléşdirilir.

Éméyin ödénilmésinin minimum mébléği gündélik istehlak télabatının, (érzaq geyim vésair mal véxidmétlérin) dinamikası nézéré alınmaqla müéyyén edilir.

• Böhran şéraitindé éhalinin aztéminatlı tébéqésinin mühafizé edilmési émék haqqı, téqaüd vé s. sosial müavinétlérin minimum mébléğiné daim yenidén baxılması ésasında gélirlérin artırılması istiqamétindé vahid dövlét siyaséti héyata keçirméklé témin edilir.

• Dövrü olaraq, iqtisadi artımın imkan verdiyi ölçüdé bütün digér sosial téminat ödénişlérinin indeksléşdirilmési, téqaüdün minimum mébléğinin déyişdirilmési héyata keçirilir.

• Mövcud qanunvericilik vé ölkénin iqtisadi véziyyétinin xüsusiyyétléri nézéré alınmaqla, éhalinin real gélirlérinin téminatı üzréyerli büdcélérin vésaiti hesabına regional séviyyédé élavé tédbirlér héyata keçirilir.

• Ölkédé böhranın aradan qaldırılmasına vé iqtisadi artıma nail olmaq üçün cémiyyétin bütün tébéqélérinin marağı dairésindé sosial émékdaşlıq insitutlarının féaliyyétinégeniş imkanlar yaradılır.

3. SOSİAL TÉMİNAT

Hökumét sosial téminat üzré islahatlarını üçséviyyéli sosial téminat sisteminin qurulması prinsiplériné ésaslanaraq héyata keçirir:

I séviyyé (baza) - dövlét büdcési hesabına maliyyéléşdirilén sosial téminat;

Bu, dövlét téréfindén minumum héyat séviyyésini ödéyébilécék mébléğdé émék qabiliyyéti olmayan bütün véténdaşlara verilir. Uşaqlıqdan élil vés. kimi ayrı-ayrı téqaüdçü kateqoriyalar üçün sosial téqaüdé xüsusi élavélér dé nézérdé tutulur. Hérbi qulluqçular vé hüquq mühafizé orqanlarının işçiléri dé dövlét büdcési hesabına téqaüd almaq hüquna malikdirlér.

II séviyyé (ésas) - dövlét pensiya fondu vé sosial-sığorta tédiyyéléri hesabına maliyyéléşdirilén sosial-sığorta téminatı;

Belé téqaüdlér hémin fondlarla şéxsi sığorta müqaviléléri bağlayanlara verilir.

III séviyyé (élavé) - qeyri-dövlét pensiya vé sığorta fondları hesabına maliyyéléşdirilén xüsusi (férdi) téqaüdlér.

Belé téqaüdlér hémin fondlarla şéxsi sığorta müqaviléléri bağlayan şéxsléré verilir. Ödémélér hém işçilérin özléri, hém dé sahibkarlar téréfindén edilébilér. Élavé téqaüd mébléğinin hécmi vé ödénişi şértléri sığorta olunan şéxslé sosial-téminat fondu arasında bağlanan konkret sığorta növü üzré férdi müqavilélér üzré müéyyén olunur.

Téqaüd mébléğinin téqaüdé çıxma yaşı vé sığorta müddétinin davametmé vaxtından asılı olaraq müéyyén edilmési nézérdé tutulur.

4. MÉQSÉDLİ YARDIMLAR

Éhalinin sosial céhétdén daha téminatsız tébéqé vé qruplarına ünvanlı yardımın göstérilmési hökumétin héyata keçirécéyi féal sosial siyasétin bütün islahat mérhélélérindé başlıca istiqamétlérindén birini téşkil edir. Hökumét sosial müdafié üzré müxtélif növ ödéniş formalarının héyata keçirilmésini tédricén lévğ edir vé gélécékdé méqsédli yardıma daha çox ehtiyacı olan qrupların sosial müdafiésini témin etméyi nézérdé tutur.

Dövlétin méqsédli yardımına ehtiyacı olan ésas qruplardan biri aztéminatlı çoxuşaqlı ailélér vé qaçqınlardır. Böhran şéraitindé hökumét uşağın yaşı vé ailénin maddi véziyyétini nézéré almaqla uşaqlara differensiallaşdırılmış köméyin göstérilmésini nézérdé tutur.

İslahat prosesindé ödéniş vé müavinétlérin verilmési, hémin ödénişinlérin maliyyéléşdirilmési ménbélérini tésnifléşdirméklé héyata keçirilir;

• dövlét büdcési hesabına-aztéminatlı ailéléré, qaçqınlara;
• sosial sığorta fondu hesabına-hamilé vé yenidoğulmuşlara, 1.5 yaşınadék sağlam uşaqlara, habelé xéstéléré daim qulluq göstérén analara.

Çoxuşaqlı ailéléré nézérdé tutulmuş müavinét mébléği uşaqların müxtélif yaş qruplarına göré elmi ésaslarla téyin olunan yaşayış minimumu vé ailélérin gélirlilik séviyyéléri ilé élaqéléndirilméklé müéyyénléşdirilir.

5. ÉLİLLÉR VÉ ÉMÉK QABİLİYYÉTİ OLMAYAN VÉTÉNDAŞLAR

Sosial téqaüd alan émék qabiliyyéti olmayan véténdaş véélillér üçün onların gélirlérinin indeksléşdirilmési mexanizmi tétbiq edilir.Ténha vé köméksiz téqaüdçülér sosial téminat xidmétinin xüsusi himayési altında olmalıdır.

Ölkédé élillérin tibbi, sosial, ménzil véémék hüququnun téminatı sistemi mahiyyéti etibarilé yenidén qurulmalıdır. Belé sistem özündé élillik néticésindé itirilmiş funksiyaların bérpası üzré müasir metodlardan istifadéni, habelé élillérin tibbi vé sosial reabilitasiyasını vé ictimai héyatda inteqrasiyasını éhaté etmélidir. Élillérin işlé témin edilmési sisteminin bérpa edilmési dövlét qayğısının başlıca méqsédlérdén biri olmalıdır. Bu méqsédlé élillérin émék méşğulluğu sisteminin hüquqi ésaslarının yaradılması vé bu istiqamétdé xüsusi dövlét proqramının tésis edilmési zéruridir. Élillérin émék méşğulluğun yaxşılaşdırılması üzré zéruri amil kimi élillérin sosial müdafiésiné dair qanunlar qébul edilmélidir.

Protez-ortopedik sénayenin modernléşmési vé bir sözlé, élillérin tibbi vé sosial reabilitasiyası, elmi técrübé mérkézlérindé iş yerlérinin yaradılması élillérin hüquqlarının qorunması üzré tédbirlérin maliyyéléşdirilmési üçün vahid dövlét proqramı vé siyasétinin héyata keçirilmési dénézérdé tutulur.

6. QAÇQINLAR VÉ MÉCBURİ KÖÇKÜNLÉR

Bu kateqoriyalara daxil olan insanların ağır maddi vé fiziki itkiléré, ménévi vé fiziki itkiléré, ménévi vé psixoloji sarsıntılara méruz qaldıqlarını nézéré alaraq, onlara münasibétdé xüsusi kompleks tédbirlér işlénib héyata keçirilméli, onların hér bir problemi diqqét mérkézindé olmalıdır. Sosial siyasétin bütün istiqamétlérindé qaçqın vé mécburi köçkünlér üçün ayrıca béndlér nézérdé tutulur. Nazirlér Kabineti qaçqın vé mécburi köçkünlérin sosial problemlérinin hélli üzré Xüsusi proqram hazırlayır. Hémin proqramın yeriné yetirilmésiné ciddi nézarét téşkil edilir. Qaçqınlar vé mécburi köçkünlérin sosial problemléri ilébağlı bir sıra konkret mésélélér ön plana çékilir:

• qaçqınlar vé mécburi köçkünlér üzré Dövlét komitésinin kadr siyaséti, ümumiyyétlé, bütün féaliyyéti üzériné qaçqın vé mécburi köçkünlérin iştirakı ilé ictimai nézarétin téşkil edilmési;
• humanitar yardımın qébul edilmési vé bölüşdürülmési üzérindé én ciddi dövlét vé ictimai nézarétin téşkil edilmési;
• humanitar yardımın qébul edilmési vé bölüşdürülmési ilé méşğul olan orqanların féaliyyétindé tam aşkarlığın témin edilmési;
• qaçqın vé mécburi köçkünlérin problemlérinin héll edilmésindé yol verilén bürokratik maniéléri aradan qaldırmaq méqsédi ilé bütün nazirlik vé idarélérdé hér héfté "açıq qapı" günlérinin téşkil edilmési;
• qaçqınlar vé mécburi köçkünlér üçün yeni iş yerlérinin açılmasına dair dövlét proqramının hazırlanması vé héyata keçirilmési;
• qaçqınlar vé mécburi köçkünlér üçün pulsuz séhiyyéxidméti vé téhsil sistemindé müéyyén güzéştlérin témin edilmési;
• xüsusilé ağır şéraitdé yaşayan mécburi köçkünlérin uşaqlarının téhsil ala bilmési üçün dövlét proqramının hazırlanması vé héyata keçirilmési;
• mécburi köçkünlér üçün nézérdé tutulan sosial güzéştlérin çérçivési genişléndirilir, onlara verilén dövlét müavinéti minimum istehlak sébétiné uyğunlaşdırılır;
• artıq héyata keçirilmékdé olan özélléşdirmé siyasétindé mécburi köçkünlérin ménafeyiné uyğun olaraq düzéliş vé déqiqléşdirmélér edilir.
• kénd rayonlarında aqrar islahatların néticésindén asılı olmayaraq, mécburi köçkünléré daimi yaşayış yeriné qayıdana qédér olan dövrdé uzunmüddétli istifadé üçün torpaq sahéléri pulsuz icaréyé verilir.   

7. MÉŞĞULLUQ ÜZRÉ DÖVLÉT SİYASÉTİ

Bu méqsédléré çatmaq üçün méşğulluq üzré dövlét xidmét bürosunun téşkili nézérdétutulur.

Xidmét bürosu aşağıdakıları éhaté edir:

• véténdaşların iş axtarma dövrünün minimumlaşdırılması;
• "Rekrutinq féaliyyéti" haqqında Qanun qébul edilmési;
• uzunmüddétli işsizliyin qarşısının alınması.

Méşğulluq üzré dövlét xidméti bürosunun vézifélériné işsizlérin tez bir zaman érzindé yeni işlé témin olunması, elécédé işgötürén müéssiséléré münasib işçilérin tapılması üzré köméklik göstérilmési, müvéqéti işsizléré xidmét méqsédilé ixtisasartırma kurslarının téşkili, müvéqqéti işlé témin olunmaq vé ixtisasartırma kursları keçmék imkanları olmayan işsizlérin işsiz statusu almasına köméklik göstérilmési vé hémin adamlara işlé témin olunanadék müavinét verilmési daxildir.

Méşğulluq üzré dövlét siyasétinin héyata keçirilmési aşağıdakı istiqamétdé féaliyyéti nézérdé tutur:

1. sabit vé miqyaslı méşğulluq üçün hüquqi baza vé iqtisadi infrastrukturun inkişaf etdirilmésini;
2. sahibkarlığın hévésléndirilmési, zéruri halda sahibkarlıq üzré zéruri kursların téşkili;
3. işsizlérin maliyyé, marketinq, istehsal vé digér bazar istiqamétli peşé öyrénmé vé ixtisasartırma üzré geniş tédris sisteminin inkişaf etdirilmésini;
4. iş qüvvésinin déyérinin bazar iqtisadiyyatı téléblériné uyğun metodoloji işlénmési;
5. işsizlik üzré müavinét ödénişi sisteminin tékmilléşdirilmési;.

Bu féaliyyét istiqamétléri 2 mérhélédé héyata keçirilir:

1. qısa müddétli perspektivdé kütlévi işsizliyin mövcud olduğu dövrdé méşğulluq mérkézlérinin séméréli féaliyyéti témin edilir. İşsizlér üçün "sığorta şébékési" prinsipi üzré minimum standart müavinét sistemi yaradılır.
2. uzunmüddétli perspektivdé işsizlik üzré müavinétlérin sığortası sisteminin yaradılması nézérdé tutulur.
3. Birinci mérhélé dé aşağıdakı tédbirlér héyata keçirilir:
4. méşğulluq xidméti üzré féaliyyétin déqiq hüquqi bazasının formalaşdırılması;
5. kütlévi işsizliyin mövcud olduğu érazilérdé müvafiq téşkilati strukturların yaradılması;
6. işsizlérin qeydiyyata alınması vé müavinétlérin ödénişi üzré informasiya-mélumat sisteminin téşkil edilmési.
7. ixtisara salınması nézérdé tutulan işçiléré bu haqda qabaqcadan xébérdarlığın edilmési barésindé müéssisé réhbérlérinin mésuliyyétinin artırılması;
8. müéssisé réhbérléri ilé hémkarlar téşkilatları arasında işçilérin ixtisara salınması şértlériné dair ciddi müqavilé proseduralarının formalaşdırılması;

Bütün bunları héyata keçirérkén aşağıdakı şértlér nézéré alınır:

• iş gününün vé héftésinin qısaldılması;
• müéssisé daxilindé işçilérin bir işdén digériné keçirilmési;
• müéssisélérin yenidén qurulması dövründé yeni iş yerlériné işçilérin müéyyén edilmési;
• kütlévi işdén azad olma dövründé müéssisé réhbérlériné vé işdén azad olunmuş işçiléré dövlét köméyinin göstérilmési ;

8. SAHÉLÉR ÜZRÉ SOSİAL SİYASÉT

Sosial sahédé islahat zamanı birbaşa pullu téminat (kompensasiya) bir qayda olaraq sosial ehtiyaclara deyil, cari télabat mallarının istehlakına istifadé olunduğu üçün sosial sferada maliyyéléşmé üzré véténdaşlara ésasén méqsédli sertifikatlar formasında büdcé vésaiti sisteminin tétbiq edilmésini nézérdé tutur. Sosial sferada (ésasén pensiya téminatı vé ménzil verilmési istiqamétindé) dövlétin uzun müddétli mésuliyyéti dövlétin qiymétli kağızları kimi résmiléşdirilmélidir ki, onlar sosial xidmét sferasının qeyri-dövlét strukturunun tédavül dairésiné daxil ola bilsin.

• Büdcé sistemi hém böhran, hém dé bérpa dövründé öz vésaiti hesabına bütün éhalinin sosial-médéni sferasını dövlét zémanéti üzré minimal séviyyédé xidmétlérindén istifadé edilmésindé başlıca rola malik olur.
• Qeyri-istehsal sferası sahélérindé émék haqqı séviyyésinin müéyyén edilmésinin meyarı kimi sénayedé orta émék haqqı séviyyési ésas götürülür.
• Qeyri-istehsal sferasının xércléri xidmétlérin minimum zémanét verilmiş séviyyédé istehlakı çérçivésindé qiymét indeksi normativléré ésasén müéyyén edilir.

Qeyri-istehsal sferası müéssisélérinin cari xérclérinin maliyyéléşdirilmésindé müéssisé vésaitlérinin rolu artırılmalıdır.

8.1. SÉHİYYÉ SAHÉSİNDÉ

Séhiyyésisteminin yenidén qurulmasının istiqamétlériné dövlét séhiyyé xidmétinin saxlanılması, véténdaşların tibbi sığortalanmasının (hém könüllü, hém déicbari) tétbiqi vé tibb müéssisélérinin büdcé-sığorta prinsipi üzré féaliyyété keçmési daxildir.

Bu zaman icbari sığorta vé ya büdcé hesabına (éhalinin işléméyén vé ya büdcé idaré vé téşkilatlarında işléyén hissési üçün), ya da müéssisé vésaiti hesabına (éhalinin işléyén hissési üçün) héyata keçirilir. Könüllü sığorta isé hém müéssisélérin gélirléri hesabına, hém dé véténdaşların xüsusi vésaitléri hesabına héyata keçirilécék. Belé sistemé keçidin mérhélélér üzré ilk növbé dé könüllü sığorta sisteminin aparılması nézérdé tutulur.

Séhiyyé sisteminin yenidén qurulmasının başlıca amili kimi tibb sığorta müqaviléléri üzré tibbi yardım vé tibbi xidméti héyata keçirén tibb müéssiséléri, müştérilérin réyi vé marağını nézéré alan müstéqil tibbi sığorta cémiyyétléri çıxış edir. Bu téşkilatların féaliyyéti tibbi xidmét bazarının téşkilindé réqabét prinsipinin héyata keçirilmésiné imkan yaradır. Ayrı-ayrı séhiyyé müéssiséléri aşağı séviyyéli tibbi xidmét göstérdiyiné göré, onların büdcédén maliyyéléşdirlmési dayandırılır vé onların féaliyyétinin maliyyé léşdirlmésiné yönéldilén vésaitlér sonradan daha yüksék keyfiyyétli xidmét göstérén tibb müéssisélériné yönéldilir.

8.2. ELM VÉ TÉHSİL SAHÉSİNDÉ

Keçid dövründé elm vé téhsil sahésindé ön plana aşağıdakı mésélélér çékilir:

• téhsilin fundamental elmi tédqiqatların maliyyéléşdirilmésinin yeni vé daha séméréli modeliné keçilmési, maliyyé resurslarından istifadénin séméréliliyinin artırılması, onların ünvanlılığının gücléndirilmési;
• peşé téhsilinin stimullaşdırılması;
• qeyri-dövlét strukturunun şértlérinin yaradılması vé inkişaf etdirilmési;
• ümumi vé peşé téhsili üzré keyfiyyét standartının dövlét téréfindén témin edilmési.
• Téhsilin nézérdé tutulan yeni iqtisadi modeli aşağıdakı prinsipléré ésaslanır:
• sertifikatlar tétbiq etméklé téhsil sahésiné dövlét nézarétinin saxlanılması;
• téhsil üzré yerli vé regional xüsusiyyétléri nézéré almaqla ümumi dövlét standartlarının héyata keçirilmési vé téhsil sisteminin féaliyyétini normal séviyyédé témin edén dövlét maliyyéléşdirmé normativinin müéyyén edilmési;
• resursla téminatın normativ üsulla formalaşdırılması, böhran dövründé zémanétli dövlét téminatının saxlanılması;
• téhsil müéssisélériné elmi vé tésérrüfat sérbéstliyinin verilmési;
• téhsil müéssisé vé téşkilatlarının féaliyyéti üzré ménféétiné, habelé belé müéssisélérin tésisçiléri vé investorlarının bu istiqamétdé sérf etdiyi vésaité vergi güzéştlérinin tétbiq edilmési;
• dövlét téhsil müéssisélérindé pulsuz téhsillé yanaşı élavé ödénişli téhsil xidmétinin inkişafı;
• qeyri-dövlét téhsil müéssisélérinin inkişaf etdirilmési, téhsil müéssisélérinin dövlétsizléşdirilmési vé özélléşdirilmési üzré ilkin şértlérin yaradılması.

1. Ménzil téminatı sferasının yenidén qurulmasının hüquqi vé normativ bazasını müéyyén edén, bu sferada xüsusi mülkiyyétin vé réqabétin inkişafını témin edén qanunvericilik bazasının işlénib hazırlanması;
2. Éhalinin gélirléri ilé ménzilin déyéri arasında müténasiblik müéyyén edilir ki, bu da onlara öz ménzillérinin déyérini möhlétlé ödémék imkanı verir.
3. Ménzil tikintisi vé istismarının maliyyéléşdirilmési sisteminin héyata keçirilmési; vergi qanunvericiliyindé bütün növ ménzil tikintisinin inkişafının stimullaşdırılmasına yönéldilmiş müvafiq déyişiklik vé élavélérin tétbiq edilmési, ménzil sferasına büdcédénkénar maliyyéléşdirmé ménbélérinin célb edilmési üzré şéraitin yaradılması, ipoteka (girov qoyma) kreditléşmési mexanizminin formalaşdırılması; sahibkarlıq féaliyyétindén éldé olunan vésaitin ménzil tikintisi üçün istifadé edilmési;
4. Normal ménzil şéraiti séviyyésinin müéyyén edilmési, ménzilin téqdim edilmési vé ménzil ödénişi üzré kompensasiyanın (subsidiyanın) ayrılması üçün "ménzil siyaséti" haqqında Qanunun hazırlanması;
5. Yerli özünüidaréetmé orqanları téréfindén müéyyén edilén ménzil sahésinin sosial norması anlayışının tétbiq edilmési;
6. Ménzil tikintisi sferasına özél kapitalın célb edilmési vé ölké érazisindé éhalinin sérbést miqrasiyasını témin edén ménzil bazarının yaradılması; bunun üçün ménzil alqı-satqısının vé ménzil icarésinin bütün növlérinin inkişaf etdirilmési;
7. Ménzil tikintisi üzré, habelé özél ménzil tikintisi üçün torpaqların xüsusi mülkiyyété verilmésinin qanunvericilikdé tésbit edilmési;