Layihé

MİLLİ İQTİSADİ TÉHLÜKÉSİZLİK STRATEGİYASI

Azérbaycan Respublikası yeni sosial-iqtisadi münasibétlér zéminindé müstéqil dövlétçiliyinin qurulması kimi çétin tarixi dövrünü yaşayır. Dövlét hakimiyyétinin, quruluşunun vé idaréçiliyinin yeni metodlarına keçid, iqtisadi münasibétléri ténzimléyén müvafiq hüquqi normativ bazanın yoxluğu vé ziddiyyétliyi, qanunvericiliyin éksér hallarda cémiyyétdéki real proseslérdén geridé qalması, çağdaş vé séméréli bazar infrastrukturlarının  vé lazımi iqtisadi biliklér vé informasiya sisteminin  yoxluğu, dövlétin milli iqtisadi maraqlarının müdafié edilmémési, milli sahibkarlığa münbit inkişaf şéraitinin yaradılmaması şéraitindé héyata keçir.

Dünya tésérrüfatı vé émék bölgüsü sisteminé séméréli inteqrasiya kimi strateji marağı olan Azérbaycan, beynélxalq iqtisadi élaqélérdé yüksék vé orta inkişaflı sénaye dövlétlérinin, néhéng xarici korporasiyaların vé maliyyé qurumlarının ölkémizdéki situasiyadan öz iqtisadi vé siyasi maraqları üçün béhrélénmék istéyi ilé qarşılaşır.

Bütün bunlar vahid milli strategiya ésasında Azérbaycan Respublikasının vé onun véténdaşlarının iqtisadi téhlükésizliyinin témin edilmési üzré méqsédyönlü féaliyyétin xüsusi vacibliyini vé taleyüklülüyünü şértléndirir.

I. AZÉRBAYCAN RESPUBLİKASI MİLLİ İQTİSADİ TÉHLÜKÉSİZLİK STRATEGİYASININ MÉQSÉD VÉ OBYEKTLÉRİ

Azérbaycan Respublikasının Milli iqtisadi téhlükésizlik strategiyası (sonra Milli strategiya) bütünlükdé Azérbaycan Respublikasının milli téhlükésizlik sisteminin térkib hissési olaraq, yaxın dövrdé (3-5 il) ölkémizdé héyata keçirilméli olan iqtisadi islahatların reallaşdırılmasının téminatına vé séméréliliyiné yönéldilmişdir. Milli strategiya milli iqtisadi maraqlar nézéré alınmaqla Azérbaycan Respublikasının milli téhlükésizlik konsepsiyasının müvafiq ésaslarının déqiqléşdirir vé inkişaf etdirir.

Milli strategiyanın méqsédi şéxsiyyétin yaşayışı vé inkişafı, cémiyyétin sosial-iqtisadi vé hérbi-siyasi sabitliyi, dövlétin bütövlüyü vé müstéqilliyi, daxili vé xarici téhlükéléré müvéfféq qarşıdurma imkanları üçün méqbul mühit vé şértléri yaradan iqtisadi inkişaf séviyyésinin témin edilmésidir. Milli strategiyanın héyata keçirilmési milli téhlükésizlik sisteminin ümumi méqsédlériné nail olunması üçün müvafiq şéraiti yaratmalıdır:

• ölkédé sosial sülhé vé cémiyyétdé sabitliyé téminat verén véténdaş hüquqlarının müdafiési, éhalinin héyatının séviyyé vé keyfiyyétinin yükséldilmési;

• milli maraqlar  nézéré alınmaqla daxili siyasi, iqtisadi vé sosial mésélélérin séméréli héll edilmési;

• dünyada vé regionda Azérbaycanın milli maraqlarına toxunan vé téhlüké yaradan prosesléré aktiv vé séméréli tésiretmé imkanlarının mövcudluğu.

Milli strategiyanın xarici iqtisadi istiqaméti beynélxalq émék bölgüsünün séméréli héyata keçirilmésinin, dünya tésérrüfatı sisteminé bérabér-hüquqlu inteqrasiya şéraitindé ölkémizin inkişafının dayanaqlılığının, iqtisadi émékdaşlığın mühüm vé taleyüklü mésélélérindé Azérbaycanın xarici ölkélérdén vé ya onların birliklérindén kritik asılılığının yolverilmézliyinin séméréli reallaşdırılmasından ibarétdir.

Yaşanılan keçid dövrünün çétinliklériné vé başqa subyektiv amilléré baxmayaraq, Azérbaycan hélé dé özünün iqtisadi téhlükésizliyinin, müstéqilliyinin vé érazi bütövlüyünün téminatı üçün kifayét qédér obyektiv imkanlara malikdir. Ölkédéki  yüksék vé orta kvalifikasiyalı kadrlar, işçi qüvvési, perspektiv elmi-praktiki vé sénaye potensialı, zéngin tébii ehtiyatlar, élverişli coğrafi şérait gélécék inkişaf üçün real bazis rolunu oynayır.

Şéxsiyyét, cémiyyét, dövlét vé iqtisadi féaliyyétin dövlét ténzimlénmésindéki institusional münasibétlér dé daxil olmaqla iqtisadi sistemin ésas elementléri Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyinin obyektléridir.

Milli strategiyaya aiddir:

• Şéxsiyyétin, cémiyyétin vé dövlétin mühüm iqtisadi maraqlarına téhlüké yarada bilén şértlérin vé faktorların céminin, Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyiné daxili vé xarici téhlüké kimi qiymétléndirilmési;

• Qısa vé ortamüddétli (3-5 il) perspektivdé ölkénin sosial-iqtisadi sisteminin dayanıqlılığına téhlüké yarada bilén faktorların müéyyénléşdirilmési vé monitorinqi.

• İqtisadi sahédé milli maraqları şértléndirén vé Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyinin téléblériné cavab verén kriteriya vé parametrlérin müéyyénléşdirilmési.

• Milli iqtisadiyyatın dayanaqlığına téhlüké yaradan faktorların tésirini aradan qaldıran vé ya yumşaldan iqtisadi siyasétin, institusional yeniléşmélérin vé gérékli mexanizmlérin formalaşdırılması.

Milli strategiya makroiqtisadi, demoqrafik, xarici iqtisadi, ekoloji, texnoloji vé başqa keyfiyyét indikatorlarına vé kémiyyét göstéricilériné uyğun reallaşdırılan konkret tédbirlér sistemi ésasında héyata keçirilmélidir.

II. AZÉRBAYCAN RESPUBLİKASININ İQTİSADİ TÉHLÜKÉSİZLİYİNÉ TÉHLÜKÉLÉR

İqtisadi téhlükésizliyé mümkün téhlükélérin müéyyén edilmési vé onların aradan qaldırılması üçün tédbirlérin hazırlanması Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyinin téminatı sisteminin çox mühüm vé vacib istiqamétidir.

AZÉRBAYCAN RESPUBLİKASININ İQTİSADİ TÉHLÜKÉSİZLİYİNÉ ÉN MÜMKÜN TÉHLÜKÉLÉR AŞAĞIDAKILARDIR:

1. Sosial sülhün vé ictimai barışığın pozulmasına yönélén, éhalinin émlak differensiasiyasının vé yoxsulluq séviyyésinin artımı. Mövcud téhlükéli faktorlar:

• cémiyyétin sayca az varlılara vé gélécéyiné ümidsiz olan çoxlu yoxsullara bölünmési;

• yoxsulluq séviyyésinin artımı ilé sosial vé kriminal gérginliyin şiddétlénmési, narkomaniyanın, mütéşékkil cinayétkarlığın, dilénçiliyin, fahişéliyin vé b. neqativ proseslérin güclénmési;

• sosial konfliktléri şértléndirén işsizliyin artımı vé böhran héddiné çatması, iş qabiliyyétli éhalinin böyük qisminin ölkéni térk etmési;

• émék haqlarının ödénilmésinin gecikdirilmési vé verilmémési, sénaye vé b. müéssisélérin dayanması vé s.

2. Azérbaycan iqtisadiyyatının strukturunun deformasiyalılığı aşağıdakı faktorlarla şértlénir:

• iqtisadiyyatın yanacaq-xammal istiqamétiné yönéldilmési;

• milli istehsal méhsullarının dünya standartları ilé uyğunsuzluğu vé aşağı réqabét qabiliyyétliliyi;

• maşınqayırma, neft-kimya, aqrar-sénaye, emal vé b. aparıcı sahélérdé istehsalın ténézzülü, o cümlédén qeyri-séméréli vé korrupsioner özélléşdirmé néticésindé;

• elmi tédqiqatların  vé modellérin hazırlanmasının dayanması (o cümlédén dövlét maliyyéléşmési problemindén), illérlé formalaşan elmi mérkézlérin vé kollektivlérin dağıdılması vé bu ésasda Azérbaycanın perspektiv elmi-texniki potensialının ténézzülü vé méhvi;

• éksér méhsul növléri üzré daxili bazarın xarici şirkétlér téréfindén tutulması;

• inhisarçı vé haqsız réqabét şéraitinin formalaşması;

• münbit investisiya şéraitinin olmaması;

• xarici vé daxili bazardan çıxarılma méqsédilé, bézi mövcud Azérbaycan müéssisélérinin xarici şirkétlér téréfindén mülkiyyété vé müvéqqéti idaréetméyé alınması;

• valyuta vésaitlérinin xaricé qanunsuz axını;

• Azérbaycanın xarici borcunun artımı (alınan kreditlérin vé digér célbetmélérin qeyri-séméréli istifadési fonunda) cari vé ifrat perspektiv  büdcé méxaricléri (ödéméléri) vé késirinin yaranması.

3. Cémiyyétin vé tésérrüfat  féaliyyétinin kriminallaşdırılması (korrupsiyalaşdırılması vé klanlaşdırılması);

• işsizlér téréfindén héyata keçirilén cinayétlér (o cümlédén iqtisadi);

• dövlét orqanlarının mémurlarının mütéşékkil cinayétkarlıqla émékdaşlığı, klan maraqlarına uyğun korrupsioner féaliyyétlé méşğuliyyéti, néticédé bir çox iqtisadi sahélérin vé dövlét idaréetmé (ténzimlémé) strukturlarının bézi kiçik qruplar téréfindén inhisara  alınması vé onların haqsız réqabét şéraitindé hegemon véziyyéti;

• maliyyé bazarında, özélléşdirmédé, ixrac-idxal éméliyyatlarında, ticarétdé séméréli vé çevik dövlét nézaréti sisteminin olmaması vé néticédé bu sahélérin inhisarlaşması, klanlaşması, kriminallaşması vé ifrat korrupsiyalaşması.

Göstérilén téhlükélérin yaranmasının ésas sébébléri tésérrüfat subyektlérinin durumunun qeyri stabilliyi vé neqativliyi, yararsız investisiya vé istehsal mühiti, pul-kredit, vergi vé büdcé siyasétinin sémérésizliyi vé sairédir. İqtisadi téhlükésizliyé qarşı yönélén téhlükélérin néticélérinin aradan qaldırılması vé ya yumşaldılması, dövlétin sosial-iqtisadi dayanaqlığını zéiflédén faktorların müéyyénléşdirilmésini vé monitorinqini zéruri edir.

III. AZÉRBAYCAN RESPUBLİKASININ İQTİSADİ TÉHLÜKÉSİZLİYİNİN TÉLÉBLÉRİNÉ CAVAB VERÉN İQTİSADİ VÉZİYYÉTİN KRİTERİYA VÉ PARAMETRLÉRİ

Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyinin téléblériné cavab verén iqtisadi durum, şéxsiyyétin héyatı vé inkişafı üçün labüd şéraité, sosial-iqtisadi véziyyétin dayanaqlılığına, cémiyyétin hérbi-siyasi sabitliyiné, dövlétin bütövlüyüné vé müstéqilliyiné, daxili vé xarici téhlükéléré müvéfféq qarşıdurma imkanlarına téminat verén müvafiq kriteriya vé parametrlérlé (ilkin göstéricilérlé) şértlénmélidir.

Azérbaycan Respublikası iqtisadi téhlükésizliyinin téléblériné cavab verén kriteriya vé  parametrlérlé müéyyénléşdirilmési üçün aşağıdakıları nézéré almaq vacibdir:

1. İqtisadiyyatın geniş tékrar istehsal şéraitindé féaliyyét qabiliyyéti.

• Başqa sözlé, ölkédé dövlétin adi, hémçinin ekstremal şéraitlérdé féaliyyéti üçün çox vacib éhémiyyétli, xarici müdaxilédén vé iştirakdan asılı olmayan, tékrar istehsal prosesini  témin edé bilécék sahé vé istehsal növléri mövcud olmalıdır.

• Azérbaycan daxilindé müvafiq séviyyédé istehsalı téşkil edilé bilécék mühüm méhsul növlérinin (hémçinin érzaq méhsullarının) idxalından özünün kritik asılılığına imkan vermémélidir. Bununla yanaşı, xarici iqtisadi émékdaşlıq, beynélxalq istehsal kooperasiyası nézéré alınmaqla milli iqtisadiyyatın inkişafı témin edilmélidir.

• Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyinin vacib şértlérindén biri dé strateji ehtiyat vé méhsullara dövlét nézarétinin tétbiqi, onların milli maraqlara téhlüké yarada bilécék hécmlérdé vé müddétlérdé ölkédén çıxarılmasının méhdudlaşdırılması vé ya dayandırılmasıdır.

2. Éhalinin yararlı héyat séviyyési vé onun saxlanması imkanları.

• Cémiyyétin sosial-siyasi sabitliyi baxımından yoxsullluq séviyyésinin, éhalinin émlak differensiasiyasının, işsizliyin göstéricilérinin maksimal böhran hédléri aşmasına imkan verilmémélidir.

• Kvalifikasiyalı, halal émék layiqli héyat séviyyésiné téminat vermélidir.

• Ölkémizin iqtisadi téhlükésizliyin lazımi şértlérindén biri dé téhsilin, médéniyyétin, tibbi xidmétin, istilik-, enerji-, su téchizatının, néqliyyatın, rabiténin, kommunal xidmétlérin éhali téréfindén méhdudiyyétsiz vé real éldé etmé imkanlarıdır.

3. Dövlét büdcésinin optimal késir séviyyési, qiymétlérin sabitliyi, maliyyé axınlarının vé ödéniş münasibétlérinin normallaşdırılması, bank sisteminin vé milli valyutanın dayanaqlılığı, valyuta vésaitlérinin xaricé axınının dayandırılması, émanétçilérin maraqlarının müdafié séviyyési, qızıl-valyuta ehtiyatlarının minimum hédléri, milli maliyé vé qiymétli kağızlar bazarının inkişafı, elécé dé xarici vé daxili borcun vé tédiyyé balansının késirinin azaldılması, investisiya féaliyyétinin aktivléşdirilmési üçün maliyyé şéraitinin yaradılması ilé şértlénén maliyyé sisteminin dayanaqlılığı.

4. Yerli méhsulların (ésasén hazır, elmtutumlu vé emal sénayesi méhsullarının) xarici bazarlara daxil olmasına, daxili ehtiyacların idxal méhsulları hesabına mümkün hédlérdé ödénilmésiné téminat verén rasional xarici ticarét sturkturu. Daxili bazarın ehtiyaclarını ödéyén, elécé dé beynélxalq praktikada qébul edilmiş, milli istehsalçıları müdafié edén tédbirléri témin edén balanslaşdırılmış xarici iqtisadi siyasét.

5. Ölkénin elmi potensialının qorunması vé elmi-texniki inkişafın strateji  istiqamétlérindé Azérbaycanın müstéqilliyini témin edé bilécék mühüm elmi vé elmi-praktiki mérkézlérin féaliyyétinin témin edilmési.

6. Cémiyyétin vé tésérrüfat, maliyyé féaliyyétinin bütün sahélérinin kriminallaşmasına (korrupsiyalaşmasına), neqativ elementlérin (bir qrup klan nümayéndélérinin) istehsal vé maliyyé qurumlarını élé keçirméyiné, onların dövlét hakimiyyéti strukturlarında témsil olunmağına imkan verméyén iqtisadi téşkilatı vé hüquqi şéraitin yaradılması.

7. Adi, elécé dé ekstremal şéraitlérdé  bazar iqtisadiyyatının normal vé séméréli féaliyyétiné zémanét verén, iqtisadi proseslérin dövlét ténzimlénmési sisteminin vé strukturunun müéyyénléşdirilmési vé témin edilmési.

IV. İQTİSADİ TÉHLÜKÉSİZLİYİN TÉMİNATINA YÖNÉLMİŞ, İQTİSADİ SİYASÉT TÉDBİRLÉRİ VÉ MEXANİZMLéRİ

İqtisadi siyasétin tédbirléri vé mexanizmléri Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyiné, xarici vé daxili téhlükélérin aradan qaldırılmasına yönélmélidir.

1. Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyiné mümkün téhlükéléri müéyyénléşdirén faktorların monitorinqi

• İqtisadi téhlükésizliyé mümkün téhlükéléri müéyyénléşdirén faktorların monitorinqi vé proqnozlaşdırılması Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyinin téminatı mexanizminin mühüm térkib hissésidir.

• İqtisadi téhlükésizliyin göstéricilérinin dinamikası üzérindé operativ informasiya analitik müşahidé sistemi kimi monitorinq, tésirli sahélérarası disproporsiyaların vé késkin resurs (ésasén maliyyé) çatışmazlığı, sosial-iqtisadi indikatorların güclü déyişméléri vé qeyri sabitliyi şéraitindé çox mühüm éhémiyyét késb edir.

• Bu dövlét statistikasına statistik müşahidélérin (éhatéliliyi, kompleksliliyi, dérinliyi) vé informasiyaların keyfiyyétiné operativliyi baxımından qoyulan téléblérin artımını vé ciddiliyini vacib edir.

• Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyi baxımından iqtisadiyyat vé cémiyyétin obyektiv vé éhatéli monitorinqi, iqtisadi téhlükésizliyin indikatorlarının kémiyyét göstéricilérinin konkret téhlili ésasında héyata keçirilmélidir.

• Şéxsiyyétin, cémiyyétin vé dövlétin iqtisadi maraqlarına mümkün daxili vé xarici téhlükéléri müéyyénléşdirén faktorların monitorinqinin héyata keçirilmési üçün én évvvél obyektiv téşkilatiinformasiya bazasının yaradılması vacibdir.

2. Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyinin kriteriya vé parametrlérinin (ilkin göstéricilérinin) yaradılması.

Milli strategiyanın héyata keçirilmési üçün iqtisadiyyatın véziyyétinin, bunlardan kénarlaşanda mümkün téhlüké ehtimalı olan kémiyyét vé keyfiyyét parametrlérinin (ilkin göstéricilérinin) yaradılması. Bu parametrlér aşağıdakıları xarakterizé edir:

• Ümumi daxili méhsulun dinamikası vé strukturu, sénaye istehsalının hécm vé artım (temp) göstériciléri, tésérrüfatın sahé vé regional strukturu vé ayrı-ayrı sahélérin dinamikası, kapital qoyuluşları vé s.

• ölkénin tébii-resurs, istehsal vé elmi-texniki potensialının véziyyéti;

• tésérrüfat mexanizminin déyişén daxili vé xarici faktorlara (inflyasiya templéri, dövlét büdcésinin késiri xarici iqtisadi faktorların tésiri, milli valyutanın sabitliyi, daxili vé xarici borclar vé s.) uyğunlaşması (adaptasiya) qabiliyyéti;

• maliyyé-büdcé vé kredit sisteminin véziyyéti;

• éhalinin yaşayış  séviyyési (adambaşına düşén umumi daxili méhsul), işsizliyin séviyyési vé gélirlérin differensiayası, éhalinin ésas qruplarının maddi nemétlérlé vé xidmétlérlé téminatı, étraf mühitin mühafizési.

Milli strategiyada milli iqtisadi maraqların, iqtisadi téhlükésizliyin kriteriya vé parametrlérinin müéyyénléşdirilmésiné uyğun olaraq, ölkénin iqtisadi siyasétindé müvafiq tédbirlér müéyyénléşdirilir vé mexanizmlér hazırlanır.

3. Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyinin téminatı üçün dövlétin féaliyyéti

Azérbaycan Respublikası iqtisadi téhlükésizliyinin téminatı üçün dövlétin féaliyyéti aşağıdakı istiqamétlér üzré héyata keçirilir:

1. İqtisadi inkişafın faktiki vé proqnozlaşdırılan iqtisadi téhlükésizliyin ilkin göstéricilérindén kénarlaşması hallarının müéyyén edilmési vé ölkénin téhlükéli véziyyétdén çıxması üçün kompleks tédbirlérin hazırlanması;

2. Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyiné téminat verén tédbir vé mexanizmlér, ölkénin sosial-iqtisadi inkişaf proqnozları ilé birgé hazırlanır vé Azérbaycan Respublikasının sosial-iqtisadi inkişaf proqramı çérçivésindé héyata keçirilir.

Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyiné mümkün téhlükélérin aradan qaldırılması, qarşısının alınması vé ya yumşaldılması sahésindé téşkilatı kompleks dövlét tédbirléri:

• Azérbaycan Respublikasının Prezidenti dövlétin iqtisadi téhlükésizliyinin témin edilmési baxımından dövlét siyasétini müéyyén edir; müvafiq dövlét proqramlarını tésdiq edir; dövlét iqtisadi téhlükésizliyi sisteminin formalaşması istiqamétindé féaliyyét göstérir, öz yanında vé başqa xüsusi mérkézi vé yerli icra hakimiyyéti orqanlarını (Prezident yanında İqtisadi Téhlükésizlik vé İnkişaf Şurası, Dövlét Valyuta, İxrac-İdxal Nézaréti xidméti, Dövlét iqtisadi téhlükésizlik problemléri elmi mérkézi vé s.) yaradır vé onların féaliyyétiné nézaréti téşkil edir;

• Azérbaycan Respublikasının Nazirlér Kabineti ölkénin iqtisadi téhlükésizliyinin témin edilmési istiqamétindé  müvafiq dövlét vé icra hakimiyyéti orqanlarının féaliyyétini élaqéléndirir vé témin edir.

3. Qanunvericilik vé digér normativ aktlar hazırlanarkén, Azérbaycan Respublikasının iqtisadi téhlükésizliyinin témin edilmési baxımından onların ekspertizası héyata keçirilir. Bu ekspertizanın aparılması qaydaları Azéraycan Respublikasının Prezidenti téréfindén müéyyén edilir.