Layihé 

Yoxsulluqla mübarizé proqramı

I. Proqramın hazırlanma zéruréti

Yoxsulluq hér yerdé yayılmasına baxmayaraq, özünü müxtélif ölkélérdé férqli şékildé büruzé verir. Bu, aşağı gélir, késkin insani mérhumiyyétlér, resurslarla pis téminat, imkanların reallaşdırıla bilinmémési vé s. xarakterizé olunur.Yoxsulluq faktiki olaraq férdlérin şéxsi télébatlarını qarşılaya bilmédiyi, sosial-iqtisadi téréqqi üçün imkanlara çıxışın méhdud olduğu şéraitdé geniş yayılır.

Dünya ölkéléri sırasında daha çox inkişaf etmékdé olan ölkélér, o cümlédén dé keçid iqtisadiyyatlı dövlétlér üçün xarakterik olan bu problemin yaratdığı obyektiv vé subyektiv çétinliklér Azérbaycan Respublikasında da qabarıq görünür.Azérbaycanda éhalinin çox hissési yoxsulluq ézabında yaşamaqda davam edir.

Dünya Bankı téréfindén qébul edilmiş populyar istehlak yanaşmasına göré ABŞ dollarının 1985-ci il mézénnési ilé gündélik qazancı 1 dollardan aşağı olanlar yoxsul sayılırlar. Hazırda bir sıra ölkélérdé bu göstérici minimum yaşayış indikatoru olaraq qébul edilmişdir.Bununla belé bu göstérici özündé qeyri-déyér göstéricilérini éhémiyyétini éks etdiré bilmir vé yalnız kalorik yanaşma ésasında qurulur. Mésélén, yaşayış standartlarına daxil olan héyatın psixoloji keyfiyyéti, özünéhörmét vé s. bu kimi göstéricilér nézéré alınimır.Yoxsulluğun müéyyénléşdirilmési ilé bağlı olan obyektiv vé subyektiv baxışlarda ehtiyac içérisindé yaşamağın müxtélif aspektléri qabardılır. Bura insanın minimal inkişafı, sosial ayrı seçkilik, yaşayış vasitélérinin dözülmézliyi, zéif qabliyyét göstériciléri daxildir.

Yoxsulluq éhalinin vé ailélérin pul, émlak vé başqa sérvétlérlé téminatının nisbétén daha aşağı séviyyésindé duran, müvafiq olaraq öz maddi vé ménévi télébatlarını aşağı séviyyédé ödéyén hissésinin iqtisadi véziyyéti kimi dé qiymétléndirilé bilér.Yoxsulluğun sérhédi éhalinin şéxsi istehlak üçün zéruri olan maddi nemétlérlé faktik vé normativ téminatı, müvafiq olaraq, insanların öz maddi vé ménévi télébatlarını ödémé séviyyési ésasında qiymétléndirilé bilér.

Avropa İqtisadi Émékdaşlıq vé İnkişaf Téşkilatının İnkişafa Yardım Komitési bu istiqamétdé aşağıdakı indikatorlar müéyyénléşdirib:

• gündélik géliri 1 dollardan aşağı olanlar;
• yoxsulluq boşluğu, yoxsulluq héddindén aşağı yaşayanların éhalinin ümumi sayındakı xüsusi çékisi;
• éhalinin én az géliré malik olan 20 faizinin ÜDM-dé payı;
• 5 yaşından aşağı uşaqlar üçün qidalanma problemi.

(UNDP-nin) 1999-cu il İnsan İnkişafı Hesabatında Azérbacjanda insanın inkişafı séviyyési Mérkézi Avropa vé MDB ölkéléri arasında – Tacikistan vé Moldavadan sonra én aşağı yerdé qiymétléndirilib. Bu hesabatda qeyd edilir ki, Azérbaycanda tam vé qénaétbéxş héyat üçün imkanlar késkin şékildé méhdudlaşdırılb vé bir çox adamlar üçün, xüsusilé mécburi köçkün éhali arasında sağ qalmaq gündélik héyati méséléyé çevrilir.

BMT-nin İnkişaf Proqramının Hesabatında qeyd olunur ki, yoxsulluq séviyyési mécburi köçkünlér vé qaçqınlar arasında xüsusilé késkin şékildé özünü büruzé verir. Onların yüz minlérlési, ésasén qadınlar vé uşaqlar hélé dé çadır şéhérciklérindé, köhné ictimai binalarda vé digér münasib sığınacaqlarda yaşayırlar. Onların çoxu üçün iş yerléri perspektivléri tutqun olaraq qalır.

Biz dé istisna etmirik ki, mövcud statistika ölkédé dolanışıq véziyyétinin tam olmayan ménzérésini vermir. Éslindé Beynélxalq Émék Téşkilatının son araşdırması (ILO 1999) o néticéyé gélir ki, émék haqqları vé sosial müavinétlér ailénin pul gélirinin nisbétén kiçik bir hissésini téşkil edir (uyğun olaraq 34 faiz vé 6 faiz), qalan 59 faizini «émlak, özü üçün méşğulluq vé tésadüfi gélirlér» téşkil edir.Gélirlérin déyérléndirilmési zamanı ortalığa çıxan çétinliyin sébébléri müxtélifdir. Qanunsuz (kölgé) iqtisadi élaqélér, xüsusilé xidmétléré göré qeyri résmi ödénişlér kimi rüşvétdén istifadé olunması maliyyé vésaitlérinin faktiki axınları ilé élaqédar mélumatları téhrif edir. Hémçinin bir çox aillélér bir-birlériné maddi kömék üçün dostlar arasında nağd pul, mallar vé xidmétlérin ötürülmésinin énénévi sisteminé arxalanırlır. Bu ötürmélér Azérbaycanda dolanışıq şéraitinin vacib hissésini téşkil edir vé hélledici mübadilé mexanizmi hesab olunur. Rusiyada vé başqa MDB ölkélérindé işléyén Azérbaycanlı véténdaşlar véténdéki bir çox ailéléri vé yaxınları üçün hélé dé zéruri gélir ménbéyini témin edirlér, baxmayaraq ki, bu gélirlérin hémin ölkélérdéki maliyyé böhranının ardınca azalması müşahidé olunur.

Hazırda hökumét maliyyé vé siyasi stabilliyé yüksék prioritet verir vé bu stabilliyi geniş şékildé ölkénin avtoritar keçmişini xatırladan inzibati vasitélérlé héyata keçrir. Ölkénin én çox müdafiésiz qruplarının rifahını yaxşılaşdırmaq üçün bézi addımlar atıldığına baxmayaraq, Azérbaycanda insan inkişafı sosial problemléré zéif diqqét göstérdiyiné göré nüfuzdan düşmékdé davam edir.Belé ki, cémiyyét héyatının bütün téréflérini tamamilé bürümékdé olan böhran ölkéni sürétlé méhvé aparır. İqtisadi, sosial vé siyasi héyatda gedén anormal proseslér daha da güclénir, hökumét néinki belé tendensiyaların qarşısını almır, hétta özünün sébatsız siyaséti ilé véziyyéti daha da ağırlaşdırır. Beléliklé dé éhalinin müxtélif sosial qrupları arasında késkin tébéqéléşmé néticésindé onların éksér hissésinin sosial véziyyéti elé bir héddé çatmışdır ki, onu énénévi yollarla dirçéltmék qeyri mümkündür.Bu baxımdan yoxsulluq éleyhiné proqramın qébulu vacibdir.

Azérbaycanın élverişli tébii-iqlim şéraiti, geosiyasi mövqeyi, éhalinin tarixi-milli énénéléri, méşğuliyyéti vé işgüzarlığı, tébii ehtiyatlarının vé ümumi iqtisadi potensialınıın yüksék olması réqabétédavamlı vé inkişaf etmiş ixrac–sénaye kompleksinin formalaşdırmağa, bununla da, yoxsulluğun aradan qaldırılması vé éhalinin héyata séviyyésinin yükséldilmésiné böyük imkanlar vardır.

II. Sosial mühitin hazırki durumu

Yeridilén sosial-iqtisadi siyasétin néticési olaraq qérarlaşan sosial mühit véténdaşların fiziki vé ménévi sağlamlığına, şüuruna, émék féaliyyétiné, ailé münasibétlériné, férdiliyiné müsbét vé ya ménfi té'sir göstérir.İqtisadiyyatın liberallaşdırılması, xarici iqtisadi élaqélérin genişlénmési, özélléşdirménin ilkin mérhélési Azérbaycanın sosial mühitindé ménfi déyişiklikléré sébéb olmuşdur. İqtisadiyyatın ésas sahélérinin qeyri-leqal inhisarlaşdırılması ilé müşaiyét olunan inzibati méhdudiyyétlérin aradan götürülmési éhalinin ésas hissésinin birménalı olaraq yalnız xırda vé qismén dé topdansatış ticarétiné yönélmésiné şérait yaratmışdır. Édalétsiz mülkiyyét münasibétléri qeyri-müténasib sosial tébéqéléşmé yaradaraq, yaradıcı féaliyyét stimullarını zéiflédib. Özélléşdirménin birtéréfli sémérésiz vé şéxsi ménafelér naminé aparılması, müéssisélérin déyérinin süni surétdé azalmasına, maliyyé imkanlarının itirilmésiné gétirib çıxarmışdır. Néticédé bir çox hallarda müéssisélér bağlanmış, yaxşı bézi halda isé orada çalışan orta vé aşağı kateqoriyalı işçiléré émék haqqı borcları vé elécé dé mécburi, haqqı ödénilméyén mé'zuniyyétli işçilérin vé işsizlérin sayı xeyli artmışdır. Bu, eyni zamanda, hémin müéssisélér hesabına saxlanılan uşaq bağçalarının, poliklinikaların, istirahét evlérinin vé s. sosial infrastruktur obyektlérinin dağılmasına sébéb olmuşdur. Qanunvericilikdéki boşluqlarla bérabér hémkarlar ittifaqlarının bütün bu baş verénléré seyrçi mövqedén yanaşması véténdaşların émék vé sosial hüquqlarının müdafiésini yox dérécésiné endilir. Bundan başqa:

• Sosial-iqtisadi, vergibüdcé vé pul-kredit siyasétini élaqéléndirén sistemin olmaması;
• Peşékar işçi qüvvélérinin pérakandéliyi, peşé vé ixtisas artımı motivlérinin zéifliyi;
• Héyat séviyyésinin pisléşmési vé yoxsul éhalinin sayının artması;
• Siyasi-iqtisadi mexanizmlérin subyektiv mülahizélérlé ésaslandırılması vé reallıqla uzlaşmaması;
• Bazar iqtisadiyyatının qeyri-leqal oliqopoliya vé monopoliya münasibétléri ésasında qurulması;
• Sosial xidmétlérin sosial qrupların térkibi vé xüsusiyyétléri (tébiéti) nézéré alınmadan bölgüsü vé s.kimi amillérdé deqradasiya olunmuş sosial mühiti yaradan sébéblérdéndir.

Mövcud sosial mühit öz növbésindé aşağıdakı problemlér yaradır:

• İri miqyaslı ménimsémélér fonunda, mütémadi olaraq sosial téminat üçün büdcé vésaitinin çatışmazlığı;
• Yerli istehsal sahélériné müasir texnologiya vé idaréetmé üsullarının (menecmentin) tétbiqinin çétinléşmésindén meyllénén işsizliyin artımı vé ölkédén "beyin vé fiziki qüvvé axınının" sürétlénmési;
• Orta tébéqénin formalaşmaması;
• Vergi obyekti kimi tésbit olunan gélirlérlé vergidén yayınmış real gélir arasındakı férqlérin héddén artıq yüksék olması;
• Émék hüquqlarının vé haqlarının pozulmasının kütlévi xarakter alması;
• Ménévi-psixoloji durğunluq doğuran süstlük kompleksinin yaranması;
• Dövlét téréfindén véténdaşlarının fiziki sağlamlığının, ménévi varlığının, yaradıcı éméyinin inkişafına tékan verén vasitélérin yaradılmaması.

Proqramın göstérilén problemlérdén iréli gélén méqsédléri:

• Émék hüquqlarının bérpasına, éméyin téşkilinin séméréliliyiné vé éméyin mühafizésinin téminatına nail olmaq;
• Éméyé göré pul gélirlérinin, ehtiyaclara göré dövlét vé ictimai fondlardan ayırmaların, télabatlara göré sosial xidmtlérin artımını témin etmék;
• Peşé-ixtisas hazırlığının tékmilléşmésiné, sosial-sığorta xidmétlérinin yaxşılaşdırılmasına vé téhsil-médéniyyét séviyyélérinin yüksélmésiné şérait yaratmaq;
• Yeni iş yerlérinin yaradılmasını vé mövcud iş yerlérinin genişléndirilmésini stimullaşdırmaq;
• Késkin sosial tébéqéléşméni aradan qaldırmaq;
• Yoxsulluq séviyyésinini yarıbayarı azaldılmasına nail olmaq.

Méqsédlérin héyata keçirilmési baxımından sosial problemlérin héllinin üç qrup istiqaméti yaranır:

1. Zéruri éhémiyyétli hüquqi bazanın yaradılması
2. Téxirésalınmaz éhémiyyétli sosial-struktur déyişikliklérinin aparılması
3. Yardımçı éhémiyyétli tédbirlér planının hazırlanması.

2.1. Zéruri éhémiyyétli hüquqi bazanın yaradılması

2.1.1. Sosial xidmétlérin ésasları vé véténdaşların onlardan istifadé etmék hüquları haqqında" qanun qébul edilmélidir. Qanunda hér bir sosial qrupun térkibi, sosial xidmétlérin standartları tésbit olunmalı, sosial qrupların imkan vé télabatları nézéré alınmaqla, onları éhaté edén xidmétlérin növléri vé qaydaları tésdiqléndirir.

2.1.2. Sosial xidmétlérin növléri 4 qrup üzré 3 formada göstérilmélidir.

Qruplar:

1. Güzéştli xidmétlér qrupu
2. Kömékçi xidmétlér qrupu
3. Pulsuz xidmétlér qrupu
4. Pullu xidmétlér qrupu

Formalar:

1. Konkret (ünvanlı) xarakterli bilavasité téminat verén formada.
2. Transfer xarakterli dolayı vasitéilé téminat verén formada.
3. Kompensasiya xarakterli évézlémé vasitéléri ilé témin olunan forma.

2.1.3. Sosial yönümlü xérclérin ÜDM-é nézérén hesablanan normativinin aşağı héddi tésdiq edilir.

2.1.4. Balanslaşdırılmış investisiya vé vergi siyasétiné müvafiq real émék haqların tésbit olunması üçün gélirdén tutulan vergiléré yenidén baxılır.

• Éhalinin sabit alıcılıq qabliyyétini istehsalın inkişafının iqtisadi stimullarını, şéxsi rifah vé sığortalanma imkanlarını témin edén émék haqqı séviyyélériné nail olunlır.
• Émék hüquqlarının pozulmasına yol verén véziféli mésul şéxslérin mésuliyyétléri reallaşdırıır.
• Émék hüquqlarının vé haqqlarının pozulması faktları ilé bağlı véténdaşların şikayétlériné baxmaq vé héll etmék proseduraları sadéléşdirilir.

2.1.5. "İşsizlik vé işsizlér haqqında" Qanun qébul edilir. Qanunda işsizlérin Dövlét  téminatı vé sığortalanma qaydaları tésbit edilir.

• Mövcud vé yeni iş yerlérindén tam istifadé etmék üçün investisiya qoyuluşları perspektiv vé énénévi sahélérin inkişafına yönéldilir.
• Uzunmüddétli işsizliyin néticélérini aradan qaldırmaq üçün mérhéléli tédbirlér müéyyénléşdirilir. Bunun üçün işsizlérin sayı, ixtisasları, yaş héddléri üzré «émék ehtiyatları» qrupları formalaşdırılmalı vé 2 il müddtindé onların işlé téminatı vé ya ixtisas déyişmé yönümlü tédbirlér héyata keçirilir.

2.1.6. Qanunvericilik qaydasında médéni-méişét, ménzil-kommunal, néqliyyat, tibbi xidmét vé s. érzaq vé qeyri-érzaq mallarının alınması hesabı ilé ailé vé férdin minimum istehlak büdcésinin hesablama metodikası vé minimum istehlak norması tésdiq vé téyin edilir.

• Minimum émék haqqının "yaşamaq hüququ" bérpa olunmalı vé o minimum istehlak büdcésiné uyğun indeksasiya edilir.
• Kütlévi işsizliyin qarşısını almaq üçün işsizlérin sayını artıran müéssisé vé iqtisadi subyektlér "ésaslandırılmış ixtisar" hesabına vé ya hémin işçilérin féaliyyétsizliyindén artan "sémérélilik" müqabilindé, işsizlérin dövlét téminatına keçmési üçün "birdéfélik xérclér" üzré tézminat ödénilir. Minimum Dövlét Sosial Standartları Sistemi yaradılır.
• Özélléşdirmé prosessiné institutsional investorlar statusunda pensiya fondlarını célb etmék olunur. «Sabit séhmdarlar bloku»nun yaradılması méqsédilé güzéştli şértlérlé séhm éldé edénléré öz séhmlérin yaxın 3 ildé satmaq qadağan olunur.

2.2. Téxirésalınmaz éhémiyyétli sosial-struktur déyişikliklérinin héyata keçirilmési

2.2.1.Émék vé éhalinin Sosial Müdafiési Nazirliyi ilé Sosial müdafié fondunun funksiyaları konkretléşdirilméli vé aşağıdakı télébléré cavab verilir:

• Sosial inkişafın strateji istiqamétléri ilé mövcud sosial problemlérin hélli arasında funksional élaqélér yaranır;
• Vaxt baxımından sosial problemlérin hélli üçün qébul olunan öhdéliklérlé, vésaitlérin téminatı arasında optimal müddétléri ténzimlénir;
• Proqnozlaşdırma, qiymétléndirmé vé maliyyéléşdirmé funksiyalarının séméréliliyini artırmaq üçün sosial xidmétlérin vé sosial qrupların tésnifatını tértib etméli, "sosial qüvvélér dairési"ni müéyyén edilir;
• Siyasi-iqtisadi islahatların tésirindén yaranan sosial sifarişlérin qébul olunma mexanizmléri işlénilir.
• Sosial téminat vé yardımları maliyyéléşdirén lahiyélérin tétbiq sahéléri vé istiqamétlérinin néticélériné göré bilavasité mésuliyyét daşıyır.
• Sosial ödénişlérin real ölçülérini müéyyén edén metodoloji ésaslar işlénib hazırlanır.

2.2.3. Sosial proqramların vé problemlérin héllindé öz imkanlarını könüllü téqdim etméyé hazır olan yerli vé beynélxalq işgüzar dairélérin téşkil etdiyi, müéyyén imtiyazlara malik "Azérbaycan Sosial Téréqqi Klubu" tésis olunur.

2.2.4. Daxili imkanlar hesabına émék ehtiyatlarının keyfiyy·tini vé réqabét qabliyyétini artırmaq istiqamétindé, sosial-iqtisadi islahatların mérhélélériné müvafiq mikro vé makroiqtisadi séviyyélérdé Nazirlér Kabineti téréfindén "İş yerlérinin bérpası vé yaradılmasının baş planı" hazırlanmalı vé tésdiq edilir.

2.2.5.Sosial şéraitin gérginliyi baxımdan ekstremal zonalar elan olunmalı. Hémin zonaların sosioloji attestatsiyaları keçirilmélidir. Sosioloji attestasiyalar sosial problemlérin vé lahiyélérin maliyyéléşdirilmési, idaré olunması vé tétbiqlérinin méqsédéuyğunluqlarını vé variantlarını qiymétléndirméli, sosial infrastruktur obyektlérinin, ménzil-méişét, iş vé héyat séiyyésinin yaxşılaşdırılması üçün qérarların qébul edilmésini ésaslandırılır.

2.3. Yardımçı éhémiyyétli tédbirlér planı

2.3.1. Dövlétin éhaliyé olan émék haqqı, téqaüd vé s. müavinét borclarının artımının qarşısı alınmalı vé bir rüb érzindé borclar tam ödénilir.

2.3.2. Hakimiyyét qolları, hémçinin yerli icra strukturları arasında sosial siyasétin hér bir konkret istiqaméti üzré aylıq "élaqéléndirmé seminarlar"ı keçirilir.

Élaqéléndirmé seminarlarında" ictimai-siyasi téşkilatların vé işgüzar dairélérin iştirakına şérait yaratmaq üçün könüllülük vé dévét qaydaları téyin edilir.

2.3.3. Hökumét vé qeyri-hökumét tésisatlarının iştirakı ilé mövcud qanunvericilik bazasının vé hazırlanan lahiyélérin, hüquqi normativ aktların sosial ekspertizası aparılmalı, monitorinqlér keçirilméli, konfranslar téşkil edilir.

2.3.4. Hémkarlar İttifaqının Hökumétlé, işégötürénlé işçi arasında bağlanan müqavilélérin qaydalarını, mübahiséli méséléléré baxılma proseduralarının téşviqatı, émék hüquqlarının vé émék haqqların müdafiési ilé méşğul olan müstéqil qurumların tésis edilmésiné şérait yaratmaq.

2.3.5. Özélléşdirmédé mülkiyyét hüquqları pozulmuş véténdaşların hüquqlarının bérpası istiqamétindé "ictimai hüquqi" monitorinqlérin néticéléri ictimaiyyété çatdırılmalı vé hüquqların bérpası vé ya tésdiqi qaydaları müéyyénléşdirilir.

2.3.6. Ötén dövrün sosial-psixoloji mühitinini éks etdirén kino-sénédli filmlérin Dövlét sifarişléri planı tértib edilir.

2.3.7. Müéllif hüquqlarının qorunmasını Dövlét öz nézarétiné alır.

2.3.8. Tarix vé médéniyyét abidélérinin, muzey vé kitab fondlarının monitorinq sistemi yaradılır.

2.3.9. Téhsil, elm vé médéniyyét sahéléri, dini-ménévi déyérlér kompleksi üzré proqramların hazırlanması üçün elmi dairélérdé müsabiqélér elan olunmalıdır. Onların sponsorluğunun stimullaşdırılması üçün Mesenatlıq insitutu bérpa edilir.

2.3.10. İlk növbédé uşaqlar, yeniyetmélér vé génclér üçün pulsuz xidmét göstérén idman-sağlamlıq obyektlérinin bérpası vé inkişafına istiqamét verén tédbirlér héyata keçirilméli, Génclér, İdman vé Turizm Nazirliyinin balansında olan obyektlér bu işé célb edilmélidir. Bu istiqamédé bélédiyyé réhbérliyi séviyyésindé komissiyalar yaradılır.

1. Kurort vé sanatoriyaların maddi-texniki bazası möhkémléndirilméli vé onların özélléşdirilmési sürétléndirilir.
2. Ménzil-kommunal xidmétlérin yeriné yetirilmési vé görülén işléin keyfiyyétiné ictimai nézaréti témin etmék méqsédilé MİS-lérlé, işıq, qaz, kanalizasiyalar vé su idaréléri ilé hémin sahénin sakinléri arasında real véziyyéti nézéré alan nümunévi müqavilélér bağlanılır.

III. Sosial mésuliyyét

Mövcud Proqramın reallaşması Prezidentin ménévi vé hüquqi iradésinin göstéricisi olaraq özünü kadr, büdcé, regional miqrasiya, investisiya siyasétlérindé vé aparılan islahatlarla bağlılığında göstérécék. Bununla belé Proqram qeyri-hökumét vahidlérinin sosial mésuliyyétini dé inkar etmir.

Sosial mésuliyyét başlanğıcını cémiyyétimizin hér bir üzvünü éhaté edén étraf alémin saflaşmasını vé qorunmasını témin edén "téléblér dövriyyésindén" götürür. Belé ki,

• Étraf alémin saflığı vé qorunması ilk öncé istehsal vé istehlak vésait vé xidmétlérinin keyfiyyétinin yüksélmésini téléb edir;
• Vésait vé xidmétlérin keyfiyyétlérinin yüksélmési hüquqi-iqtisadi imkanların genişlénmésini zéruri edir;
• Hüquqi-iqtisadi imkanların genişlénmési éméyin téşkilini vé téhlükésizliyini vacib edir;
• Xérc artımı qiymét artımı ilé müşaiyét olunaraq, éhalinin alıcılıq qabiliyyétinin vé héyat séviyyésinin yüksélmésini téléb edir;
• Héyat séviyyésinin yüksélmési éhalinin télabatını artıraraq real sosial téminatı ön plana çékir;
• Real sosial téminat sosial mésuliyyét téléb edir.

Başqa sözlé sosial mésuliyyétin dérécési véténdaşların (éhalinin) héyat séviyyésinin yüksélmésiné xidmét edén étraf alémin saflaşması vé qorunması ilé ölçülür.  

IV. Sosial siyasétin méqséd vé télébléri

Sosial siyasétin ésas méqsédiné éhalinin émék vé tésérrüfat féaliyyétinin stimullaşdırılması yolu ilé ölké véténdaşlarının héyat séviyyésinin yükséldilmési, hér bir émék qabiliyyétli insana öz éméyi vé qabiliyyéti sayésindé özünü vé ailésini maddi céhétdén témin etméyé şérait yaradılması, yığımın formalaşdırılması vé onun séméréli kapital qoyuluşu istiqamétindé istifadé edilmési daxildir. Bununla bérabér dövlét téqaüdçülér, élillér, çoxuşaqlı ailélér vé émék qabiliyyéti olmayan véténdaşlar qarşısında sosial öhdélikléré malikdir. Sosial téminat éhalinin ésasén téminatsız yaşaya bilméyén tébéqélériné göstérilir, méqsédli vé ünvanlı xarakter daşıyır.Beléliklé dé sosial sferada déyişikliklér aşağıdakı ésas méqsédléré istiqamétléndirilir:

• sosial müdafiyé ehtiyacı olan tébéqélérin dövlét téréifndén maksimum séméréli müdafiésininin témin edilmési;
• başlıca sosial nemétlérin, hér şeydén évvél tibbi xidmét vé ümumi téhsilin, hamınının éhaté elémésinin vé ictimai qébul olunan keyfiyyétininin témin edilmési;
• émék qabiliyyétli éhali üçün öz gélirléri hesabına daha yüksék sosial istehlak séviyyésinini témin etméyé imkan verén iqtisadi şéraitin yaradılması;
• sosial nemétlérin vé xidmétlérin téklifi sahésindé yüksék keyfiyyétin vé geniş seçim imkanlarının témin edilmési.

İslahatın bütün mérhéléléri dövründé hökumétin ésas méqsédléré çatmaq üçün héyata keçirécéyi féal sosial siyasétin ésas istiqamétléri aşağıdakıları éhaté edir:

• éhalinin sosial müdafiési üzré tédbirlérin gücléndirilmési, késkin sosial tébéqéléşméyé yol verilmémési;
• éhalinin gélirlérinin ténzimlénmési;
• éhalinin sosial céhétdén daha aztéminatlı, zéif qruplarına ünvanlı yardım göstérilmési;
• -méşğulluğun témin edilmési vé iqtisadiyyatın müxtélif sahélérindé struktur déyişikliklérinin héyata keçirilmési ilé bağlı işsiz qalmış insanların émék vé maddi téminatının téşkili;
• sosial sahélér üzré islahatların héyata keçirilmési;
• ölkénin demoqrafik véziyyétinin normallaşdırılması;
• sosial émékdaşlığın inkişaf etdirilmési;
• yoxsulluğun azaldılması.

Siyasétin bu istiqamétléri arasında növbélilik özünü méhz islahatın mérhélélérindé büruzé verir.

Böhran mérhélésindé én vacib ésas tédbirlér sırasına éhalinin müdafiéyé daha çox ehtiyacı olan tébéqélérinin (téqaüdçülér, élillér, aztéminatlı vé çoxuşaqlı ailélér, téhsil alan génclér, qaçqınlar) sosial müdafiési, kütlévi işsizliyé yol verilmémési, sosial félakét zonalarının yaranmasının qarşısının alınması daxildir.

Böhrandan çıxış mérhélésindé émék bazarının sabit féaliyyéti vé sosial sferanın inkişafı üçün şéraitin yaradılması, müvafiq maliyyé institutları (sosial téminat,müxtélif növ sığorta cémiyyétléri) vasitési ilé daxili investisiya qoyuluşlarının ménbéléri kimi çıxış edécék yığımın hécminin artırılması istiqamétindé demoqrafik véziyyétin sabitléşdirilmési ön plana çékilir.

Bu mérhélédé sosial siyasétin ésas istiqamétlériné aşağıdakılar aid edilir:

• hökumét tédricén yalnız büdcédén maliyyéléşdirilén müéssisé, idaré vé téşkilatlarda éméyin ödénilmésinin ténzimlénmésiné keçir, digér sahélérdé hémin mésélé érazi (sahé) tarif sazişléri vé kollektiv müqavilélérlé ténzimlénir. Bu halda hökumét yalnız qanunvericilik aktlarına riayét olunması méqsédi ilé nézarét funksiyası daşıyır;
• éksér inkişaf etmiş dövlétlérdé olduğu kimi téminatlı minimum émék haqqı sistemi müéyyén edilir. Hémin mébléğ minimum istehlak sébétiné müténasib qaydada, BÉT-in tövsiyéléri nézéré alınmaqla müéyyénléşdirilir;
• mütéréqqi sosial sığorta ayırmaları vé çevik gélir vergisi sistemi yaradılır. Sosial sığorta fonduna ayırmaların dérécési aşağı salınır. Émék haqlarını «qara siyahılarını» aradan qaldırmaq üçün sosial sığorta ayırmaları ilk mérhélédé reqressiv, sonradan isé proqressiv dérécélérlé ténzimlénir.
• qiymétlér artdığı halda, aztéminatlı éhalinin gélirléri indeksléşdirilir;
• qeyri-dövlét pensiya, sosial sığorta vé bu tipli digér sosial fondların yaradılmasının hüquqi bazası formalaşdırılır vé onun féaliyyéti üçün normal mühit téşkil olunur;
• büdcé gélirinin tam yığılmasını témin etmék vé hakimiyyét orqanlarının saxlanılmasına yönéldilén vésaitlérin ixtisarı hesabına pensiyalar, téqaüdlér vé müavinétlér artırılır;
• éhalinin gélirléri deklarasiyalaşdırılır vé téhsil, elm, médéniyyét sahélériné maliyyé-texniki köméyin hévésléndirici sistemi héyata keçirilir;
• mülkiyyét ménsubiyyétindén asılı olmayaraq émék haqqı, téqaüd vé müavinatları vaxtlı-vaxtında verméyén bütün müéssisélérin féaliyyétiné maliyyé sanksiyaları tétbiq edilir;
• xaricdén işçi qüvvésinin respublikaya axını méhdudlaşdırılır, ölkédé féaliyyét göstérén xarici firma vé digér tésérüfatçılıq subyektlérinin onlarda çalışan Azérbaycan véténdaşlarına münasibétdé yerli émék qanunvericiliyiné vé beynélxalq émék normalarına riayét etméléri üzérindé dövlét nézaréti gücléndirilir;
• büdcé hesabına, habelé méqsédli ödéniş vasitéléri sisteminin tédricén tétbiqi vasitési ilé formalaşan vasitélérdén istifadénin séméréliliyi yükséldilir;
• müvafiq maliyyé institutlarının (qeyri-dövlét sığorta vé sosial-téminat fondlarının) rolu artırılır;

İqtisadi artım mérhélésindé-iqtisadiyyatın sabitléşmési, istehsalın artımı şéraitindé milli sérvétin, habelé xüsusi (férdi) yığımın hécmi çoxalır vé hémin vésaitlér insanların héyat séviyyésinin yükséldilmési istiqamétindé istifadé edilir.

Sosial télébatlar üzré mésréflérin maliyyéléşdirilmésinin ağırlıq mérkézinin dövlét büdcésindén véténdaşların vé hüquqi şéxslérin üzériné düşmési aşağıdakıların formalaşmasına imkan yaradır:

1. dövlét téminatının ölkénin héqiqétén bu téminata ehtiyacı olan tébéqésiné göstérilmési déqiq müéyyén edilir. Bu istiqamétdé téminatın ünvanlı olması témin olunur;
2. véténdaşların xüsusi émanétlérindén vé yığımlarından daxili investisiya qoyuluşu ménbélérindén biri kimi séméréli surétdé istifadé edilir.Bunun üçün ilk növbédé éhalini banklara olan inamının qaytarılması méqsédilé 1 yanvar 1992-ci il tarixé olan éménétlérin müddétli indeksléşdirilméklé sahiblériné qaytarılmasına nail olunur;
3. yığımı artırmaq vé iqtisadi artımı hévésléndirmék méqsédi ilé vergi yükü azaldılır.

V. Sosial siyasétin başlıca istiqamétléri

5.1.Éhalinin gélirlérinin ténzimlénmési

Éhalinin gélirinin ténzimlénmési üzré dövlét siyasétinin ésas prinsiplériné aşağıdakılar daxil edilir:

1. émék vé sahibkarlıq féaliyyéti stimullaşdırılır;
2. éhalinin gélirlérinin liberallaşdırılması ilé pul tédavülünün sabitléşdirilmési üzré tédbirlér élaqéléndirilir;
3. müxtélif sahé vé rayonlardakı işçilérin, habelé müxtélif sosial qrupların gélirlérinin édalétsiz differensiallaşmasına yol verilmir;
4. qiymétlérin artımı ilé élaqédar gélirlér indeksléşdirilir.

• Éméyin ödénilmésinin minimum mébléği gündélik istehlak télabatının, (érzaq geyim vé sair mal vé xidmétlérin) dinamikası nézéré alınmaqla müéyyén edilir.
• Böhran şéraitindé éhalinin aztéminatlı tébéqésinin mühafizé edilmési émék haqqı, téqaüd vé s. sosial müavinétlérin minimum mébléğiné daim yenidén baxılması ésasında gélirlérin artırılması istiqamétindé vahid dövlét siyaséti héyata keçirméklé témin edilir. Dövrü olaraq, iqtisadi artımın imkan verdiyi ölçüdé bütün digér sosial téminat ödénişlérinin indeksléşdirilmési, téqaüdün minimum mébléğinin déyişdirilmési héyata keçirilir.
• Mövcud qanunvericilik vé ölkénin iqtisadi véziyyétinin xüsusiyyétléri nézéré alınmaqla, éhalinin real gélirlérinin téminatı üzré yerli büdcélérin vésaiti hesabına regional séviyyédé élavé tédbirlér héyata keçirilir.
• Ölkédé böhranın aradan qaldırılmasına vé iqtisadi artıma nail olmaq üçün cémiyyétin bütün tébéqélérinin marağı dairésindé sosial émékdaşlıq institutlarının féaliyyétiné geniş imkanlar yaradılır.

5.2. Sosial téminat

Hökumét sosial téminat üzréislahatlarını üç séviyyéli sosial téminat sisteminin qurulması prinsiplériné ésaslanaraq héyata keçirir:

I séviyyé (baza) dövlét büdcési hesabına maliyyéléşdirilén sosial téminat;

Bu, dövlét téréfindén minumum héyat séviyyésini ödéyé bilécék mébléğdé émék qabiliyyéti olmayan bütün véténdaşlara verilir. Uşaqlıqdan élil vés. kimi ayrı-ayrı téqaüdçü kateqoriyalar üçün sosial téqaüdé xüsusi élavélér dé nézérdé tutulur. Hérbi qulluqçular vé hüquq mühafizé orqanlarının işçiléri dé dövlét büdcési hesabına téqaüd almaq hüquna malikdirlér.

II séviyyé (ésas) dövlét pensiya fondu vé sosial-sığorta tédiyyéléri hesabına maliyyéléşdirilén sosial-sığorta téminatı;

Belé téqaüdlér hémin fondlarla şéxsi sığorta müqaviléléri bağlayanlara verilir.

III séviyyé (élavé)-qeyri-dövlét pensiya vé sığorta fondları hesabına maliyyéléşdirilén xüsusi (férdi) téqaüdlér.

Belé téqaüdlér hémin fondlarla şéxsi sığorta müqaviléléri bağlayan şéxsléré verilir. Ödémélér hém işçilérin özléri, hém dé sahibkarlar téréfindén edilé bilér. Élavé téqaüd mébléğinin hécmi vé ödénişi şértléri sığorta olunan şéxslé sosial-téminat fondu arasında bağlanan konkret sığorta növü üzré férdi müqavilélér üzré müéyyén olunur.

5.3. Méqsédli yardımlar

Éhalinin sosial céhétdén daha téminatsız tébéqé vé qruplarına ünvanlı yardımın göstérilmési hökumétin héyata keçirécéyi féal sosial siyasétin bütün islahat mérhélélérindé başlıca istiqamétlérindén birini téşkil edir. Hökumét sosial müdafié üzré müxtélif növ ödéniş formalarının héyata keçirilmésini tédricén lévğ edir vé gélécékdé méqsédli yardıma daha çox ehtiyacı olan qrupların sosial müdafiésini témin etméyi nézérdé tutur.

• Dövlétin méqsédli yardımına ehtiyacı olan ésas qruplardan biri aztéminatlı çoxuşaqlı ailélér vé qaçqınlardır.
• Böhran şéraitindé hökumét uşağın yaşı vé ailénin maddi véziyyétini nézéré almaqla uşaqlara differensiallaşdırılmış köméyin göstérilmésini nézérdé tutur.
• İslahat prosesindé ödéniş vé müavinétlérin verilmési, hémin ödénişinlérin maliyyéléşdirilmési ménbélérini tésnifléşdirméklé héyata keçirilir;

1. Dövlét büdcési hesabına aztéminatlı ailéléré, qaçqınlara;
2. Sosial sığorta fondu hesabına hamilé vé yeni doğulmuşlara, 1.5 yaşınadék sağlam uşaqlara, habelé xéstéléré daim qulluq göstérén analara.

Çoxuşaqlı ailéléré nézérdé tutulmuş müavinét mébléği uşaqların müxtélif yaş qruplarına göré elmi ésaslarla téyin olunan yaşayış minimumu vé ailélérin gélirlilik séviyyéléri ilé élaqéléndirilméklé müéyyénléşdirilir.

5.4. Élillér vé émék qabliyyéti olmayan éhali

Sosial téqaüd alan émék qabiliyyéti olmayan véténdaş vé élillér üçün onların gélirlérinin indeksléşdirilmési mexanizmi tétbiq edilir.Ténha vé köméksiz téqaüdçülér sosial téminat xidmétinin xüsusi himayési altında olmalıdır.

Ölkédé élillérin tibbi, sosial, ménzil vé émék hüququnun téminatı sistemi mahiyyéti etibarilé yenidén qurulmalıdır. Belé sistem özündé élillik néticésindé itirilmiş funksiyaların bérpası üzré müasir metodlardan istifadéni, habelé élillérin tibbi vé sosial reabilitasiyasını vé ictimai héyatda inteqrasiyasını éhaté etmélidir. Élillérin işlé témin edilmési sisteminin bérpa edilmési dövlét qayğısının başlıca méqsédlérdén biri olmalıdır. Bu méqsédlé élillérin émék méşğulluğu sisteminin hüquqi ésaslarının yaradılması vé bu istiqamétdé xüsusi dövlét proqramının tésis edilmési zéruridir. Élillérin émék méşğulluğun yaxşılaşdırılması üzré zéruri amil kimi élillérin sosial müdafiésiné dair qanunlar qébul edilir.

Protez-ortopedik sénayenin modernléşmési vé bir sözlé, élillérin tibbi vé sosial reabilitasiyası, elmi técrübé mérkézlérindé iş yerlérinin yaradılması élillérin hüquqlarının qorunması üzré tédbirlérin maliyyéléşdirilmési üçün vahid dövlét proqramı vé siyasétinin héyata keçirilmési dé nézérdé tutulur.

5.5. Qaçqınlar vé mécburi köçkünlér

Bu kateqoriyalara daxil olan insanların ağır maddi vé fiziki itkiléré, ménévi vé fiziki itkiléré, ménévi vé psixoloji sarsıntılara méruz qaldıqlarını nézéré alaraq, onlara münasibétdé xüsusi kompleks tédbirlér işlénib héyata keçirilméli, onların hér bir problemi diqqét mérkézindé olmalıdır. Sosial siyasétin bütün istiqamétlérindé qaçqın vé mécburi köçkünlér üçün ayrıca béndlér nézérdé tutulur. Nazirlér Kabineti qaçqın vé mécburi köçkünlérin sosial problemlérinin hélli üzré Xüsusi proqram hazırlayır. Hémin proqramın yeriné yetirilmésiné ciddi nézarét téşkil edilir. Qaçqınlar vé mécburi köçkünlérin sosial problemléri ilé bağlı bir sıra konkret mésélélér ön plana çékilir:

• qaçqınlar vé mécburi köçkünlér üzré Dövlét komitésinin kadr siyaséti, ümumiyyétlé, bütün féaliyyéti üzériné qaçqın vé mécburi köçkünlérin iştirakı ilé ictimai nézarétin téşkil edilmési;
• humanitar yardımın qébul edilmési vé bölüşdürülmési üzérindé én ciddi dövlét vé ictimai nézarétin téşkil edilmési;
• humanitar yardımın qébul edilmési vé bölüşdürülmési ilé méşğul olan orqanların féaliyyétindé tam aşkarlığın témin edilmési;
• qaçqın vé mécburi köçkünlérin problemlérinin héll edilmésindé yol verilén bürokratik maneéléri aradan qaldırmaq méqsédi ilé bütün nazirlik vé idarélérdé hér héfté"açıq qapı" günlérinin téşkil edilmési;
• qaçqınlar vé mécburi köçkünlér üçün yeni iş yerlérinin açılmasına dair dövlét proqramının hazırlanması vé héyata keçirilmési;
• qaçqınlar vé mécburi köçkünlér üçün pulsuz séhiyyé xidméti vé téhsil sistemindé müéyyén güzéştlérin témin edilmési;
• xüsusilé ağır şéraitdé yaşayan mécburi köçkünlérin uşaqlarının téhsil ala bilmési üçün dövlét proqramının hazırlanması vé héyata keçirilmési;
• mécburi köçkünlér üçün nézérdé tutulan sosial güzéştlérin çérçivési genişléndirilir, onlara verilén dövlét müavinéti minimum istehlak sébétiné uyğunlaşdırılır;
• artıq héyata keçirilmékdéolan özélléşdirmé siyasétindé mécburi köçkünlérin ménafeyiné uyğun olaraq düzéliş vé déqiqléşdirmélér edilir.
• kénd rayonlarında aqrar islahatların néticésindén asılı olmayaraq, mécburi köçkünléré daimi yaşayış yeriné qayıdana qédér olan dövrdé uzunmüddétli istifadé üçün torpaq sahéléri pulsuz icaréyé verilir. 

5.6. Méşğulluq üzré dövlét siyaséti

Hökumétin bu sahédé strategiyasına tam, méhsuldar vé sérbést seçkili méşğulluğa nail olunması, eyni zamanda istehsalın séméréli inkişafı méqsédilé müéssiséléré müstéqil surétdé işçiléri işé qébul etmék imkanlarının verilmési aiddir.

Bu méqsédléré çatmaq üçün méşğulluq üzré dövlét xidmét bürosunun téşkili nézérdé tutulur. Xidmét bürosu aşağıdakıları éhaté edir:

• véténdaşların iş axtarma dövrünün minimumlaşdırılması;
• "Rekrutinq féaliyyéti" haqqında Qanun qébul edilmési;
• uzunmüddétli işsizliyin qarşısının alınması.

Méşğulluq üzré dövlét xidméti bürosunun vézifélériné işsizlérin tez bir zaman érzindé yeni işlé témin olunması, elécé dé işégötürén müéssiséléré münasib işçilérin tapılması üzré köméklik göstérilmési, müvéqéti işsizléré xidmét méqsédilé ixtisasartırma kurslarının téşkili, müvéqqéti işlétémin olunmaq vé ixtisasartırma kursları keçmék imkanları olmayan işsizlérin işsiz statusu almasına köméklik göstérilmési vé hémin adamlara işlé témin olunanadék müavinét verilmési daxildir.

Méşğulluq üzré dövlét siyasétinin héyata keçirilmési aşağıdakı istiqamétdé féaliyyéti nézérdé tutur:

1. sabit vé miqyaslı méşğulluq üçün hüquqi baza vé iqtisadi infrastrukturun inkişaf etdirilmésini;
2. sahibkarlığın hévésléndirilmési, zéruri halda sahibkarlıq üzré zéruri kursların téşkili;
3. işsizlérin maliyyé, marketinq, istehsal védigér bazar istiqamétli peşé öyrénmé vé ixtisasartırma üzré geniş tédris sisteminin inkişaf etdirilmésini;
4. iş qüvvésinin déyérinin bazar iqtisadiyyatı téléblériné uyğun metodoloji işlénmési;
5. işsizlik üzrémüavinét ödénişi sisteminin tékmilléşdirilmési;.

Bu féaliyyét istiqamétléri 2 mérhélédé héyata keçirilir:

1. Qısa müddétli perspektivdé kütlévi işsizliyin mövcud olduğu dövrdé méşğulluq mérkézlérinin séméréli féaliyyéti témin edilir. İşsizlér üçün "sığorta şébékési" prinsipi üzré minimum standart müavinét sistemi yaradılır.
2. Uzunmüddétli perspektivdé işsizlik üzré müavinétlérin sığortası sisteminin yaradılması nézérdé tutulur.

Birinci mérhélédé aşağıdakı tédbirlér héyata keçirilir:

• méşğulluq xidméti üzré féaliyyétin déqiq hüquqi bazasının formalaşdırılması;
• kütlévi işsizliyin mövcud olduğu érazilérdé müvafiq téşkilati strukturların yaradılması;
• işsizlérin qeydiyyata alınması vé müavinétlérin ödénişi üzré informasiya-mélumat sisteminin téşkil edilmési;
• ixtisara salınması nézérdé tutulan işçiléré bu haqda qabaqcadan xébérdarlığın edilmési barésindé müéssisé réhbérlérinin mésuliyyétinin artırılması;
• müéssisé réhbérléri ilé hémkarlar téşkilatları arasında işçilérin ixtisara salınması şértlérinédair ciddi müqavilé proseduralarının formalaşdırılması.
• Bütün bunları héyata keçirérkén véténdaşların émék hüquqlarının qorunmasınınn séméréliliyininin yükséldilmési üçün aşağıdakılara nail olunur:
• émék hüquqlarının qorunmasının méhkéméyéqédér mexanizmlérinin tékmilléşdirilmési;
• émék hüquqlarının müdafiési sahésindé véténdaşların imkanlarını genişléndirécék yeni qanunvericilik normalarının tétbiqi;
• véténdaşların émék hüquqlarının müdafiési ilé méşğul olan ictimai téşkilatların déstéklénmési;
• émék vé méşğulluq sferasında véténdaşların özünü müdafiésiné informasiyametodiki désték.

VI. Sahélér üzré sosial siyasét

Sosial sahédé islahat zamanı birbaşa pullu téminat (kompensasiya) bir qayda olaraq sosial ehtiyaclara deyil, cari télabat mallarının istehlakına istifadé olunduğu üçün sosial sferada maliyyéléşmé üzré véténdaşlara ésasén méqsédli sertifikatlar formasında büdcé vésaiti sisteminin tétbiq edilmésini nézérdétutur. Sosial sferada (ésasén pensiya téminatı véménzil verilmési istiqamétindé) dövlétin uzun müddétli mésuliyyéti dövlétin qiymétli kağızları kimi résmiléşdirilmélidir ki, onlar sosial xidmét sferasının qeyri-dövlét strukturunun tédavül dairésiné daxil ola bilsin.

• Büdcé sistemi hém böhran, hém dé bérpa dövründé öz vésaiti hesabına bütün éhalinin sosial-médéni sferasını dövlét zémanéti üzré minimal séviyyédé xidmétlérindén istifadé edilmésindé başlıca rola malik olur.
• Qeyri-istehsal sferası sahélérindé émék haqqı séviyyésinin müéyyén edilmésinin meyarı kimi sénayedé orta émék haqqı séviyyési ésas götürülür.
• Qeyri-istehsal sferasının xércléri xidmétlérin minimum zémanét verilmiş séviyyédé istehlakı çérçivésindé qiymét indeksi normativléré ésasén müéyyén edilir.
• Qeyri-istehsal sferası müéssisélérinin cari xérclérinin maliyyéléşdirilmésindé müéssisé vésaitlérinin rolu artırılır.

ardı...>>>