"2003-cü ildé hakimiyyét mütléq déyişécék"

İsa Qémbér: "Bunun üçün müxalifétin düşünülmüş birgé féaliyyétiné, cémiyyétin féallığına vé fédakarlığına ehtiyac var"

Birléşmiş müxalifét növbéti kütlévi aksiyaya tédbirlér görür. Bunadék davam edén yürüşlérin yavaş-yavaş kütléviléşdiyi hétta iqtidar dairélérindé dé etiraf olunmaqdadır. Ancaq insanları düşündürén budur ki, müxalifét aksiyalarla néyé nail olacaq? Mitinqlér dövlét başçısı Heydér Éliyevin istefası ilé néticélénécékmi? Seçki prosesini indiki hakimiyyétin nézarétindén çıxarmaq mümkün olacaqmı? Müxalifét növbéti prezident seçkisindé vahid namizédlé iştirak edé bilécékmi? Bu suallar étrafında növbéti müsahibimiz Müsavat başqanı İsa Qémbérdir.

- İsa béy, birgé kütlévi aksiyalarla müxalifét néyé nail oldu vé mitinqlér né qédér davam edé bilér?

- Kütlévi tédbirlér siyasi prosesin ayrılmaz bir hissésidir vé siyasi qüvvélérin öz mövqelérini xalqa çatdırmaq üsullarından biridir. Bu baxımdan vaxtaşırı kütlévi tédbir üsullarından istifadé etmék heç kimi tééccübléndirmémélidir. İndiki mérhélédé tééccüblü olan odur ki, ölkédé féaliyyét göstérén siyasi qüvvélérin éksériyyéti bir araya gélérék birgé féaliyyét göstérirlér, kütlévi tédbirléri birgé keçirirlér. Elé bunun néticésindé proses kémiyyét vé keyfiyyét baxımından artan xétlé gedir. Bu da cémiyyétdéki ab-havaya müsbét tésir göstérir, cémiyyéti inandırır ki, bu hakimiyyéti déyişdirmék néinki zéruridir, hétta mümkündür. Beynélxalq alémé dé nümayiş olunur ki, Azérbaycanda hém kémiyyét, hém dé keyfiyyétcé güclü bir müxalifét var. Bütün bunlar bir-biri ilé sıx bağlıdır vé néticélérini dé verécék. Méné elé gélir ki, néticélér bir gündé, bir héftédé başa gélmir.

- Aksiyalar hélélik heç minimum méqsédé, Seçki Mécéllésinin müzakirésiné başlanılmasına sébéb olmayıb...

- Seçki Mécéllésinin müzakirésinin başlanılması mitinqlérin birinci télébi deyil, téléblér referendumla, azad vé édalétli seçkilérlé vé bir sıra başqa mühüm mésélélérlé bağlıdır. Ona göré dé bir mésélé başqalarından öné çıxa bilméz. Konkret indiki mérhélédé isé hakimiyyét méséléyé o dérécédé qeyri-konstruktiv yanaşır ki, bütün mésélélér gélib istefa mésélésinin üstündé düyünlénir. Yéni hakimiyyét cémiyyétlé heç bir konstruktiv münasibété girmédiyindén, xalqın sésini eşitmédiyindén, siyasi qüvvéléré düşméncésiné yanaşdığından mésélélérin hélinin yegané yolu qalır ki, bu da Heydér Éliyevin istefasıdır.

- Mitinqlérlé buna nail olmaq mümkündürmü?

- Dediyim kimi, mitinq cémiyyétin bir hissésinin mövqeyinin nümayişidir. Bu, cémiyyétin bir hissésinin yox, bütün cémiyyétin mövqeyinin nümayişiné çevirilirsé, o zaman hér hansı bir qüvvé hakimiyyétdé qala bilérmi? Ona göré dé nézéri céhétdén bu, tam mümkündür. İndiki mérhélédé bu, baş verécék, yoxsa yox, artıq técrübédén asılıdır.

- Prezident seçkisinin dé keçirilécéyi 2003-cü ilin başlamasına 2 aydan az bir vaxt qalır. Eyni zamanda, xeyli cavabsız suallar vé problemlér mövcuddur. Hakimiyyétin istefasına gétirécék kütléviliyin alınacağı, müxalifétin émékdaşlığının hansı méréhéléyédék davam edécéyi dé mélum deyil. Bu baxımdan növbéti ildén né gözléyirsiniz?

- Razıyam ki, bir çox mésélélér aydın deyil. Amma hér şey hémişé aydın ola da bilméz. Mén onu bilirém ki, bu qeyri-müéyyénliklér, problemlér, ziddiyyétlér davam edécék, gözlénilén vé gözlénilméyén hadisélér baş verécék. Amma sonda hamının gözlédiyi vé heç kimin gözlémédiyi hadisé - hakimiyyétin déyişmési baş verécék, demokratik qüvvélér hakimiyyété gélécék.

- Bunu çoxları deyir, amma o fikirlér hélé dé qalmaqdadır ki, H.Éliyevi hakimiyyétdén yıxmaq mümkün olmayacaq. Maraqlıdır ki, bu necé baş verécék...

- Ona göré deyirém ki, gözlénilén vé gözlénilméyén hadisélér baş verécék vé bunları saatlarla danışmaq olar, müxtélif oxşar vé férqli versiyalar iréli sürmék mümkündür. Bunlar hamısı kifayét qédér real vé férqli görüné bilér. Amma sonu eynidir: 2003-cü ildé hakimiyyét déyişécék, H.Éliyev rejimi çökécék vé seçki néticésindé demokratik qüvvélér hakimiyyété gélécék. Bunu ya belé qısa deméliyém, ya da saatlarla izah etméliyém.

- Hansı hadisélér baş verécék ki, bu da H.Éliyevin hakimiyyétdén getmésini labüdléşdirécék?

- H.Éliyev hakimiyyétdén ona göré gedécék ki, o, Azérbaycanın heç bir problemini héll edé bilméyib, xalq bu hakimiyyétdén bezib, ondan yaxşı heç né gözlémir vé ölké éhalisinin çox böyük bir hissési H.Éliyev hakimiyyétinin déyişmésini istéyir. Ona göré gedécék ki, H.Éliyev hakimiyyéti beynélxalq alémdé etibarlı partnyor deyil. Azérbaycanla istér iqtisadi, istér siyasi strateji münasibétléri olan ölkélér Azérbaycanı etibarlı partnyor kimi, qébul edilén normalara, qaydalara uyğun davranış  istéyirlér. Beynélxalq birlik dé ölkémizdé demokratik proseslérin getmésini istéyir. Bütün bu gerçékliklér H.Éliyev hakimiyyétinin getmésiné gétirib çıxaracaq. Tébii ki, bu, özbaşına baş verméyécék. Burada siyasi qüvvélérin ağıllı, düşünülmüş birgé féaliyyéti vacibdir, bütövlükdé cémiyyétin féallığına vé fédakarlığına ehtiyac var. Tébii ki, beynélxalq birliklérin dé deklarasiyalardan konkret mövqeyé keçib Azérbaycanda azad vé édalétli seçkilérin baş tutması üçün konseptual şékildé ciddi çalışmasına ehtiyac var. Mén inanıram ki, bunlar olacaq.

- Demokratik düşérgénin émékdaşlığı méséléyé né qédér tésir edé bilér?

- Bu, éhémiyyétli amillérdén biridir.

- Bu gün müxalifétin émékdaşlığının konkret bir modeli yoxdur. Güman etmirsiniz ki, hétta birgé téşkilata da ehtiyac ola bilér? Onda problem yaranmayacaq ki?

- Ehtiyac olduğu anda ortaya çıxan tékliflér müzakiré edilécék, doğrudan da ehtiyac olacaqsa, bu mésélélér héllini tapacaq. Éksériyyét hansısa variantın üzérindé aktiv dayanacaq. Tébii ki, problemlér dé olacaq. Bu, olmaya da bilméz. Égér problem yoxdursa, demék, héyat yoxdur. Égér siyasi qüvvélérin émékdaşlığı bu gün formatsız bir şékildé davam edirsé, deméli, bugünün reallığı budur. Bu gün féaliyyétdé olan heç bir formatda, qurumda déqiq réqém söylémék mümkün deyil.

- Necé düşünürsünüz, émékdaşlıq modellérinin geniş dairédé olacağı daha çox problem ola bilér, yoxsa dar dairédé?

- Hér şey nisbidir. Allahdan başqa mütléq heç né yoxdur. Türkiyédé Fézilét Partiyası parçalandı. Deputatlar parlamentdé bérabér sayda yarı bölündülér. Bu gün hémin partiyadan yaranan Édalét vé İnkişaf Partiyası 35 faiz sés alır, Séadét Partiyası isé 1-2 faizlé kifayétlénir. Nézéri model baxımından hamı onlara deméli idi ki, seçkidé qalib gélmék üçün birléşin. Birléşmiş véziyyétdé olsaydılar, bélké dé 37 faiz sés toplaya bilméyécékdilér, yaxud da daha çox sés qazana bilérdilér. Çox nümuné göstérmék olar. Bunlar kifayét qédér nézéri mésélélér olduğu üçün mütléq belé olmalıdır deméyé ehtiyac görmürém. Ancaq indiki mérhélédé ictimai fikirdé siyasi qüvvélérin birgé hérékét etmésiné sosial sifariş var vé bunu etmék mümkündür. Biz bunu edirik vé çalışırıq ki, sona qédér dé davam etsin. Sonra bu proses hansı formada davam edécék, zaman özü bunu dikté edécék.

- Seçki prosesinin H.Éliyevin nézarétindén çıxarılması üçün ortaya çıxan konsepsiyanın detalları barédé heç bir lider danışmır. Yéni hansı variantı ortaya qoymaq olar ki, bu prosesi hakimiyyétin nézarétindén çıxara bilsin?

- Hazırkı mérhélédé seçki qanunvericiliyinin tékmilléşdirilmési méqsédilé siyasi qüvvélérin birgé mövqeyini éks etdirén sénéd, demék olar ki, hazırlanıb vé ésas kimi qébul edilib. İndi son müzakiréléri gedir. Ona göré dé müzakirélér bitmémiş métbuat séhifélérindé bu barédé danışmaq düzgün olmazdı. Seçki komissiyalarının rejimin nézarétindén çıxarılması mésélésiné gélincé isé, tébii ki, formanın böyük éhémiyyéti var. Eyni zamanda, söhbét tékcé formadan getmir, mühit vacib mésélélérdéndir. Yéni mühit imkan vermémélidir ki, MSK-nın ­réhbérliyiné talon oğrusu gélib otursun, müéllim seçki méntéqésindé saxtakarlığa yol versin. Müqéddés bir işdé - seçkidé saxtakarlıq etmiş müéllimé valideynlér öz uşaqlarını etibar etmémélidirlér. Tébii ki, belé mühitin yaranmasını istémék asandır, amma yaratmaq çétin. Bu da müéyyén prosedurlardan, dövrdén, hér birimizin özümüz üçün qérar qébul etméyimizdén keçir. Deméméliyik ki, hamı saxtakarlıq edir, ménim dé buna ixtiyarım var. Tébii ki, hamının qébul etdiyi, razılaşdığı bir forma olmalıdır ki, onun üzérindé dediyimiz mühiti formalaşdırmağa başlayaq.

- Qalan vaxt bunun rellaşmasına yetérlidir?

- Haqqında danışılan mühitin formalaşması üçün 6 ayın, 1 ilin kifayét etmési, tébii ki, çétin mésélédir. Amma seçki komissiyalarını hakimiyyétin nézarétindén çıxarmaq vé müstéqil bir şéklé gétirmék mümkündür.

- Kütlévi aksiyaların artan xétlé inkişafını hamı etiraf edir. Xalqın hakimiyyétdén kütlévi narazı olduğu barédé fikirlér séslénir. Amma müxalifétin hétta bu gün birléşdiyi méqamda geniş kütlélér yené siyasi proseslérdé féal iştirak etmir. Sizcé, bu, né ilé bağlıdır?

- Bu, ésasén hakimiyyétin yaratdığı total xofla, rejimin, polisin zorakılığı ilé bağlıdır. Hétta razılaşdırılmış aksiyalarda da polis zorakılıqları ilé rastlaşmaqdan narahatlıqlar var. Tééssüf ki, belé hallar baş verir. Başqa téréfdén, cémiyyétdé belé bir fikir dé mövcuddur ki, H.Éliyevé seçki yolu ilé, mitinqlé qalib gélmék mümkün deyil. Son vaxtlar siyasi qüvvélérin birgé féaliyyéti néticésindé bu fikir xeyli zéiflédisé dé, tam aradan qalxmayıb. Bu gün cémiyyétdé diskussiya hémin mövzuda gedir. Né qédér biz belé suallara müsbét cavab verénlérin sayının daha çox olmasına nail olmamışıq, tébii ki, çétin olacaq. Térézinin bu gözüné ağırlığı keçirméyé çalışmalıyıq, bunu edé bilsék, sonrası asan olacaq.

- İndiki dövrdé prezident seçkisindé müxalifétin vahid namizédlé iştirakı mövzusu da aktuallıq késb edir. Belé fikirlér var ki, buna nail olunarsa, proseslérin axarı daha da sürétlénlénécék. Sizcé, bu problemi necé héll etmék olar?

- Vahid namizéd mésélési prosesléri sürétléndiré dé, eyni zamanda siyasi qüvvélérin émékdaşlığına problem yarada da bilér. Siz jurnalistlérin sevdiyiniz bir méséllé desék, birménalı mésélé deyil. Hér halda, ésas mésélé ölkédé azad vé édalétli seçki keçirilmésiné nail olmaqdır. Tébii ki, vahid namizéd olsa, yaxşı olar. Tutaq ki, vahid namizéd müéyyénléşib, né siyasi qüvvélér iradé nümayiş etdirir, né cémiyyét féallıq göstérir, né dé beynélxalq birlik prinsipiallıq edir. Bu halda heç bir férqi yoxdur ki, namizéd birdir, ya on. H.Éliyev ailési hakimiyyéti heç kimé vermék fikrindé deyil. Ona göré dé ésas diqqéti namizédin sayı mésélésiné yönéltmék lazım deyil. Évvélcé namizédin keyfiyyétléri barédé düşünmék lazımdır. İkincisi, méséléyé "vahid namizéd olsa, yaxşı olar, olmasa facié deyil" anlayışı ilé yanaşmaq lazımdır.

- Sizin partiyanın bu méséléyé münasibétini konkret necé ifadé etmék olar?

- Müsavat Partiyasının bu méséléyé münasibéti loyal vé yumşaqdır. Défélérlé béyan etmişik ki, biz bunun téréfdarıyıq. Bunun müéyyénléşmési mexanizmi kimi ilkin seçkini görürük. Hesab edirik ki, bu, én düzgün, édalétli vé én demokratik üsuldur. Eyni zamanda, bu mövzuda müzakiréyé hazırıq, ancaq mübahisé istémirik. Heç kimé demék istémirik ki, biz vahid namizéd olmalıyıq, yaxud heç kimé demék istémirik ki, siz vahid namizéd ola bilmézsiniz. Bu mésélénin demokratik qüvvélér arasında problemé çevrilmésinin téréfdarı deyilik.

- İsa béy, sizcé, bu gün müxalifét hansı addımları atmalıdır ki, H.Éliyevin hakimiyyétdén getmésiné nail olunsun?

- Én ideal variant odur ki, bütün qüvvélér sémimi şékildé azad vé édalétli seçki naminé émékdaşlıq edirlér, bunun üçün yaxşı qanunvericiliyé, demokratik seçki mühitiné nail olunur vé seçki éréfésindé yığışıb kimin namizéd olmasını qérarlaşdırırlar. Bundan sonra seçki keçirilir vé demokratik qüvvélér hakimiyyété gélir. Bunun formaları bütün qüvvélérin, yaxud kiçik koalisiyaların hakimiyyétdé témsil olunması vé s. ola bilér. Mahiyyét odur ki, bu ediléndén sonra hér bir siyasi qüvvé bundan sonra Azérbaycanda seçkinin saxtalaşdırılmayacağını bilir, bundan sonra hér bir partiya, lider çoxplanlı şékildé qarşıdakı seçkiléré hazırlaşa vé lazımi néticélér éldé edé bilér. Müxalifétdé olan partiya "bu gün bizi bağlayacaqlarmı, qérargahımızı élimizdén alacaqlarmı, hébs edilén funksionerlérimizi buraxacaqlarmı" sualları qarşısında qalmayacaq. Yéni öz proqramlarının inkişafı ilé bağlı işlér göré bilmék imkanı éldé edécéklér.

- Söhbét hémin ideal varianta çatma yollarında seçkiyé qédérki dövrdén gedir?

- Bu gün qarşımızda duran vézifélér seçki qanunvericiliyini tékmilléşdirilmésiné, seçkiqabağı mühitin demokratikléşmésiné, cémiyyétin féallaşmasına vé bütünléşmésiné nail olmaq, beynélxalq birliyin diqqétini Azérbaycana célb etmékdir. Bunlar bizi hémin ideal varianta aparıb çıxara bilér.

Zöhrab İsmayıl, Sahib İslamlı

"AZADLIQ" qézeti, 7-8 noyabr 2002-ci il