Helelik yanılmadan deye bileceyimiz bir odu ki, Arif Mansurov Demokratik Konqresin İdare Heyetinin iclaslarında lap az-az göze deyen, erköyün, xetir-hörmetli üzvü, özü demiş, eski “daşsatan” - yeni tikinti materialları senayesi naziri, keçmiş ekologiya komitesinin, indiki Yaşıllar Partiyasının sedri, soylü-köklü, esil-necabetli bakılı, “KVN”-çi Enver Mansurovun ve onun qız qardaşının atası, Cemile xanımın heyat yoldaşı, 4 nevenin 63 yaşı yenice tamam olmuş babası, Merdekanda sakit, seliqe-sehmanlı, sade bir evin sahibidi...

Biz - “Yeni Müsavat”ın baş redaktorunun müavini Qabil Abbasoğlu ve emekdaşları Sebine Evezqızı ile Könül Şamilqızı ise bu evin qonağıyıq. Hele ne söhbet var, ne demek-gülmek. Maşından tezece düşüb ev sahibi ile ehvallaşmışıq ve baş redaktor Rauf Arifoğlunun, redaksiya kollektivinin tebriklerini çatdırmışıq...

Ele evin giriş qapısına nezer salanda qehqehe qopur - qapıya vurulmuş, üzerinde qadın eksi olan iri bir plakat ve şeklin aşağısında “ne boltay!” xeberdarlığı. Arif bey izahat verir: “Oğlum getirib...”

...Evvelce öteri bağa diqqet yetiririk - bir başda kiçik çarhovuz, bir terefde meşhur “sarıgile” üzümün etrafı bürümüş şax-şeveli, bir terefde körpe alma, heyva, tut ağacları...

Ele heyetdece oturub söhbete başlayırıq. Evvelce ele-bele, ötenden-keçenden. Sürücüsünün iten senedlerinden, onu tapmaq üçün hüquq-mühafize orqanlarına ve özü demiş “lotular”a müracietinden ve ikinci ağız açdıqlarının onu yarıtmasından başlayan söhbet uzanır:

“Blatnoy mir bolşoe delo”... Bayılda olanda oturmuşdum, bir de gördüm, qapı döyüldü. Bir nefer elinde bağlama girdi içeri ki, Arif müellim sizsiz? Dedim görmürsen menem? Qayıtdı ki, bunu size “obşak” gönderib. Men de bilmirem, “obşak” nedi. Açdım ki, bir qutu konfet, bir dene de... Dedim konfeti başa düşdüm, bes bu nedi? Dedi biz her şeyi bilirik, bilirik ki, sizin üzünüze kim durub, onu gözleyirik, o bura gelecek, onda bunu onun qulağına soxacağıq...Amma o qulağa giren deyildi, böyük şeydi...

Bele de deyirler ki, oğruların olması cemiyyet üçün çox vacibdi...

Men size bir söz deyim ki, onlarda olan nüfuz, qabiliyyet, qayda-qanuna sedaqet heç kesde yoxdu. Sizden-menden çox siyasetin, başqa meselelerin içerisinde olan adamlardılar. Amma dindirersen, danışmazlar...

Sizin sözünüzdü de, dilençiye demisiz, get oğurluq ele, amma dilenme...

Babanızdı da, hamını qoyub avara...(Söhbetin kimden getdiyini anlayırıq) Neçe gündü Bakı kendlerine gedirem, çatan kimi deyirler gözaydınlığı getirmisen? Deyirem, ayın 24-de... Tez soruşurlar, “üçüdü?”. Deyirem ade, dayanın görek, referendumdu (Gülüşme qopur)...

Heç xeberi de yoxdu ki, artıq diktofon söylediklerini yazır. Deyesen, ele bizim Qabil bey de artıq danışılanların lentin yaddaşına köçmesinden xeber tutmayıb. “Belke başlayaq” -deyir. Ev sahibi tez dillenir : “Yox, uşaqlar sizin gelişiniz menim üçün böyük şerefdi. Ona göre qaynanamdan xahiş etdim ki, sizin üçün yaxşı bir Bakı plovu, bir de badımcan, pomidor, biber dolması bişirsin. Ona göre de, yadda saxlayın ki, yememiş burdan getdi yoxdu.”

Qabil bey başlayır. Evvel 63 yaşın tebrikinden, arzularından ve sorğularından...

Necedi 63 yaş, Arif müellim, çox maraqlıdı, adam hansı ferqli hissleri keçirir?

Bilirsen, Mirze Qabil, mesele beledi, heç bilmeyeceksen, 63 yaş haçan olacaq. İşleyen adamçün bele fırlanır vaxt (eli ile süret işaresi verir). Avara adamçün ferq elemez. Bir de görecek ki, 63-e gelib çatıb. Men hele birden görürsen, deyirem, biz niye gedib futbol oynamırıq? Biz axı cavanlıqda gedirdik, oynayırdıq... Getdi. Vaxt uçur. İstifade etmek, xalq üçün nese etmek lazımdı. Men hamının üzüne açıq baxıram. (Zarafata başlayır) Bir defe Sirus Tebrizli yanıma gelmişdi. Dedi, bey, sene bir sözüm var.

Men de onda naziriydim, “daş satırdım”. Dedim, buyur. Qayıtdı ki, axı kimden soruşuram, deyirler, sen alan deyilsen. Al da bunu. Dedim, Sirus bilirsen, alardım e, amma menim meneviyyatım ve ecdadlarım meni qoymur axı...Qayıtdı ki, o ne demekdi? Dedim, ade, yere girerem bir nefer Bakı ehli, ya qohum-eqrebadan kimse bilse ki, men kimdense beş-on manat pul almışam. Onda gerek men ölem. Yeni uşaqlar, işlemişik. Kommunistlerin berkgeden vaxtında partizan kimi geldim burda Hacı Zeynalabdin Tağıyevin heykelini qoydum. Vezirovla davam onsuz da varıydı, bir dava da onda açdıq. Sonra Eliağa Vahidin heykelini qoydum. Siz tanımazsınız, Mirze Mansur Mansurov var - menim babam, Üzeyir bey rehmetlik ona “müellimler müellimi” deyerdi - onun heykelini de İçerişeherde qoydurmuşam. Bu üç heykel, bir-iki dene de yazım-pozum var, ta elmden de danışmıram. Men borcumu yerine yetirmişem. 15 il 5 min adamın taleyini çiyinlerimde aparmışam. Qazaxdan tutmuş Salyan, Neftçala, Gence, Bakı, Sumqayıta qeder. Nazir olanda 25 min adamın taleyini daşımışam. Sonra iş ele getirdi ki, bir “men ölüm” e getdim bu tebieti qoruyan komiteye. Onda heç “ekologiya” ne olduğunu qanan yox idi...

Ona qederki vezifeniz ne idi?

Daşsatan de...(Gülür)

Resmi adı neydi?

Tikinti materialları senayesi naziri. Ondan evvel de trest reisi, ondan evvel 7 il Nazirler Sovetinde işlemişem, ondan evvel Sumqayıtda üç zavod mene baxırdı - Sumqayıt, Kirovabad, Mingeçevir. Lap evveller de aşağı vezifelerde işlemişem - usta. Ondan da evvel komsomolda işledim, sonra gördüm, lotu-potulardı, çıxdım ordan...

Tehsiliniz nedi, Arif bey?

İnşaat mühendisi. Sonra da bir-bir geldi de üstüne - dosent, akademik...

Yeni elmi fealiyyetinizi de davam etdirmisiniz de...

Beli. Trestde işleye-işleye kafedra açmışdım. İnşaat İnstitutunun kafedrasının filialıydı, vaxt tapıb şenbe-bazar günleri telebelere mühazire oxuyurdum, diplom layihelerini aparırdım. İndiyedek de görürsen bezileri gelirler, salam verirler, o menim üçün böyük şeydi. Boş durmurdum de...

Nece çatdırırdınız?

İndi baxıram, yaxşı menada bir söz var, “çelovek xuje skotinı”. Seni türmeye basırlar, başqa vaxt olsa, deyersen, bağrım çatlayar. Amma çatlayıb-elemedi. Orda da özümü rahatca hiss edirdim...

Türmede ne qeder qaldınız?

22 sutka. Sonra da bildiyinden el çekmedi ki. 5 il şerti iş verdi.

Nede ittiham edirdiler sizi?

He... (bir az uzadaraq sözüne marağı artıran bir görkem alır ve nedense, ittihamla elaqesi olmayan bir meseleden, nesil-kökünden danışmağa başlayır) Menim lap ulu babalarım musiqiçiler olub. Siz Behram Mansurovu eşitmiş olarsınız, Meşedi Melikden, Mirze Mansurdan eşitmemiş olarsınız. İnqilabdan evvel Azerbaycanda üç musiqi merkezi olub - biri Şuşada Mir Nevvabın, biri Şamaxıda Mahmud ağanın, biri de İçerişeherde Meşedi Melikin. Yeni genetik cehetden biz musiqiçi olmuşuq. Lakin tale bele getirib ki, men atamı görmemişem, inşaatçı olmuşam. Atam elinde bron ola-ola, bezilerinden ferqli olaraq, müharibeden qaçmayıb, dezertir olmayıb. Musiqiye gerek uşaqlıqdan başlayasan...

Arif bey, ittihamda qalmışdıq...

Sen deme, men Elekrem Hümbetovu - hansı ki, görmemişem, tanımıram, tanımaq da istemirem, Rehim Qazıyevi, Arif Paşayevi ve bir nefer başqa adamı MTN-den qaçırmışam. Bu az deyilmiş kimi, sonra bunlara da xeber vermemişem. Bir de ki, mende qeydiyyatdan keçmemiş silah tapdılar...

Özleri getirmişdi?

Yox. 90-cı ilde 20 Yanvar şehidlerinin qırxı çıxandan sonra onu mene Bakıda çox meşhur olan bir hacı vermişdi. Dedim, men bunu neynirem, ele o vaxtdan atdım yeşiye, 7 il orada qaldı, el de vurmamışdım. Amma cesaret edib, stolumun yeşiyini aça da bilmirdiler. Özümü qolu qandallı getirdiler, evde axtarış etmeye başladılar. Yeşiyi açdım, dedim, belke size bu lazımdı? Bunu görende ele bir onlara dünyanı bağışladılar. Çox sevindiler.

Silahı niye gösterirdiniz ki? Belke tapmayacaqdılar?

Tutaq ki, tapmayacaqdılar. Külli-beşer düşüb üstüme, men de çayçı Nesir deyilem axı nazirem, komite sedriyem. Bunu qoyub, ona gedirem, o vaxt istemişdiler ki, men nazir olum, razılaşmadım ki, yox, komite sedri olacam. Çünki bütün nazirler Nazirler Sovetine tabe olurdu. Nazirler Kabinetinin sedri çağırıb nazire emr ede biler ki, bu senede qol çek, o da gerek çeksin de. Amma men dedim ki, komite sedri olacam, özü de prezidente tabe olacağam. Cinayet de etsem, qoy prezidentle bir yerde mesuliyyet daşıyım. Belece ekologiya naziri olmadım...

Hebsden danışın bir az. Nece keçdi 22 sutka?

Bu bağa iki defe geldiler. Bir defe itlerle, bir defe de bir rota esger ve minaaxtaranlarla. Onda qış vaxtıydı, 97-nin yanvarın 21-iydi. Sonra yoldaşım mene danışır ki, axırda cavan bir oğlan ona yaxınlaşır ki, xala, harda gizletmisiz, deyin de, bizi niye incidirsiz? Bu da deyib, gedin axtarın da, nece gizlemişik? Meni de tutanda bir oğlan vardı, qayıtdı ki, eve gedirik, axtarışa, neyiniz var, deyin, gizledim. Dedim tap, bir şey tapsan, sonra bölüşdürerik. (Gülüşürük) Bele mene baxdı, gözünü döydü. Düzü heç ne tapa da bilmezdiler. Çünki var-dövlet aludesi olmamışam. İndi deyirler görürsen, çetindi. Deyirem, düzdü çetindi, amma hamının üzüne şax baxa bilirem. Heç kesden çekingen deyilem. Bele işlerde, vezifelerde işlemişem, amma heç kesden qorxum yoxdu. Qapım hemişe açıq olur, axşamlar elece örtürem ki, it-pişik girmesin. Eslinde kimse mene xeter yetirmek istese, qapıların bağlı olmasına baxmayacaq ki?

Qabil söhbeti yene de yaşın üstüne getirir.

63 yaşınızı qeyd etmediniz?

Yox. “KVN”-in uşaqları gelmişdi, oturduq, söhbet etdik. He, bir de Heyder Eliyevin “en yaxın dostu” Fuad Musayev de gelmişdi. Vessalam.

Kimlerden tebrik aldınız?

Ne bilim, heç kesden. Camaatdan. Tel-Evivden, Amerikadan yoldaşlarım zeng elediler. Moskva heç de, özümüzünkülerdi. Burda da ki, hacılar, ne bilim yoldaşlar...

Heyder Eliyevle neçe il işlemisiz?

O, 69-da gelende men Nazirler Sovetindeydim. 82-de getdi - men trestdeydim. Sonra da 93-de xalq öle-öle, ayağını öpe-öpe getirdi, 4 ilde burdan işledim. Neçe eledi? 17 il.

Bir tebrike deymedi?

Onun tebrikini alsaydım, men özümü asardım, ya da onu cırıb tullayardım. Ne danışırsan?

Ümumiyyetle, heç sizi xatırlayıb?

Beli. Men ona bir mektub yazmışdım. Daha doğrusu, men yox. Bir nefer menim vekilim olub, menim adımdan ona kağız yazıb. BMT-nin Ekologiya üzre Departamentinin rehberi ve Paolo Lembo defelerle onun yanına gedib ki, siz neynirsiz, camaatı üstünüze güldürürsünüz. Sonra da çox müemmalı şekilde qapıları açdırdı... Burası çox maraqlı oldu. Oturmuşdum kamerada, yanımda bir nefer de vardı. Dedi, gel senin falına baxım. Dedim ade, get burdan, bu saat vuraram seni. El çekmedi. Götürdü başladı...

Kartla?

Yox eşi, domino ile. Baxdı, dedi, qapılar açıldı. Dedim, nömre gelirsen, bir de ele. Bir de tekrarladı, eyni şey oldu. Dedim, bir de ele, yene eyni şey... Seheri geldiler ki, möhterem prezident qerara lıb ki, sizi zamine buraxsın. Dedim, menden soruşub? Men çıxmıram. Eldar Hesenov ele bil ölmüşdü. Dedim ne var axşamın bu vaxtında çıxım bayıra, gedim evdekilerin de bağrı çatlasın? İnanın ki, hirsimden ev telefonum da ağlıma gelmir. Haçandan-haçana dedim eşi...

Razılaşdınız...

Yox, eşi. Evvelce ürek sözlerimin hamısını dedim. Belke de Eldar Hesenov ömründe bele “qabiliyyetli”, “medeni” sözler eşitmemişdi. Sonra da çox adam teeccüb eledi, hetta Celal müellim de (Eliyev-red). Xeber gönderdi ki, Arif müellimle görüşmek isteyirem. Dedim, men görüşmek istemirem. Bir-iki-üç defe, sonra dedim, bunlardan ne desen çıxar, onsuz meni tam azad etmeyibler ki, hele istintaq gedir, adam axtarırlar üzüme durmağa. Ne ise getdim. Onun işinde görüşdük. Birinci sözü bu oldu ki, Arif müellim, ele bilersiniz bizim aile sizi tutdurub? Dedim, beyem sizin aile bele işlere qadirdi? Bu yerde söhbetin istiqameti deyişdi.

Belke de onu sırf siyasetçi kimi teqdim etmek yanlışlıq olardı. Eslinde tamamile siyasi, hakimiyyete iddialı bir qurumun rehberliyinde temsil olunur, işi-gücü, sözü-söhbeti siyasilernendi, dünyanın gerdişinden, olub-keçenlerden heç de özünden deyen siyasetçilerden az anlamır, eksine, anladıqları, görüb-bildikleri lap çoxdu. Amma yene de nedense, adam Arif Mansurovu tam siyaset adamı olaraq qebul ede bilmir. Belke tipik bakılı obrazını özünde cemleşdirmesindendi, belke çerçive-qelib sevmediyindendi, keskin tenqidinin, hetta bezen söyüşünün bele vaxtını-vedesini “unutmadığındandı”, belke de bizim onun haqqındakı tesevvürümüz yanlışdı - her nedendise, deye bilmerik...

Helelik yanılmadan deye bileceyimiz bir odu ki, Arif Mansurov Demokratik Konqresin İdare Heyetinin iclaslarda lap az-az göze deyen, erköyün, xetir-hörmetli üzvü, özü demiş, eski “daşsatan” - yeni tikinti materialları senayesi naziri, keçmiş Ekologiya Komitesinin, indiki Yaşıllar Partiyasının sedri, soylü-köklü, esil-necabetli bakılı, “KVN”-çi Enver Mansurovun ve onun qız qardaşının atası, Cemile xanımın heyat yoldaşı, 4 nevenin 63 yaşı yenice tamam olmuş babası, Merdekanda sakit, seliqe-sehmanlı, sade bir evin sahibidi...

Biz - “Yeni Müsavat”ın baş redaktorunun müavini Qabil Abbasoğlu ve emekdaşları Sebine Evezqızı ile Könül Şamilqızı ise bu evin qonağıyıq. Hele ne söhbet var, ne demek-gülmek. Maşından tezece düşüb ev sahibi ile ehvallaşmışıq ve baş redaktorumuz Rauf Arifoğlunun, kollektivimizin tebriklerini çatdırmışıq...

Ele evin giriş qapısına nezer salanda qehqehe qopur - qapıya vurulmuş, üzerinde qadın eksi olan iri bir plakat ve şeklin aşağısında “ne boltay!” xeberdarlığı. Arif bey izahat verir: “Oğlum getirib...”

...Evvelce öteri bağa diqqet yetiririk - bir başda kiçik çarhovuz, bir terefde meşhur “sarıgile” üzümün etrafı bürümüş şax-şeveli, bir terefde körpe alma, heyva, tut ağacları...

Ele heyetdece oturub söhbeti başlayırıq. Evvelce ele-bele, ötenden-keçenden. Sürücüsünün iten senedlerinden, onu tapmaq üçün hüquq-mühafize orqanlarına ve özü demiş “lotular”a müracietinden ve ikinci ağız açdıqlarının onu yarıtmasından başlayan söhbet uzanır...

Söhbetin lap şirin yerindeyik. Arif bey Hebsden çıxandan sonra Celal Eliyevle görüşmesinden, aralarında olan sehbetden, dövlet başçısının qardaşını nece sancmasından danışır:

He, bu yerde söhbetin istiqameti deyişdi. Bir az keçdi, ikinci sözü bu oldu ki, Arif müellim sizin o kitab vardı e, “Tarixin ağ lekeleri”, men onu qorxa-qorxa oxuyurdum. Dedim, niye? Deyir, ele bilirdim ki, siz orada Heyder Eliyeve sataşacaqsınız? Dedim siz ne danışırsınız, Heyder Eliyev xalqın atasıdı - hele onda, 97-de babası deyildi - burda söhbet yene getdi...

Bir de qayıtdı ki, isteyirsiz men H.Eliyevin yanında sizin haqqınızda müsbet rey yaradım. Men gülümsündüm, özü de bir az “naxalnı” gülümsündüm. Dedi, niye gülürsüz? Dedim, düzdü, H.Eliyev sizin qardaşınızdı, amma onu bir az biz de tanıyırıq, külli-beşer yığışsa, Heyder Eliyevin beynine batan şeyi deyişe bilmez. Ona göre çox sağ olun. Sonra dedi, isteyirsiz iş meselesini hell edek. Dedim sağ olun, hele bir az dincelmek isteyirem. Hem de hele istintaq bitmeyib... Sonra bunlar il yarım axtardılar, Lenkerandan bir nefer işçimi tapdılar, geldi qıpqırmızı üzüme durdu ki, size rüşvet vermişem. Dedim, çox yaxşı. Prokurorluq işçileri de ölürler de men ağzımı açanda. Evvel xahişleri o oldu ki, Arif müellim söymeyin. Dedim, yaxşı. Soruşdum bundan ki, rüşvet vermisen, neçenci ilde? Dedi, he vermişem, 91-ci ilde. Dedim, bes 8 ilde harda yatmışdın? Rüşveti kimin yanında verdin, menim yanıma girmek asandı? Dedi, yox, çetindi, amma men iki defeye getirdim. Dedim, şahidin var? deyir var, rehmetlik anam. Deli olaram, ne olaram... Eşi ananı qatma de bura... Sonra işi bağlayanda Elton Quliyevle geldik, gerek qol çekesen, axı. İşi oxudum, gördüm rüşveti yazmayıblar. Dedim bes rüşvet hanı? Başladılar ki, yaxşı da, Arif müellim. Dedim yox, yazacaqsız. Qayıtdı ki, Arif müellim, esline baxanda kişi adamsız, burda heç ne yoxdu, bir dene komanda gelse, cırıb tullayarıq. Dedim sağ ol, ele bu kifayetdi. Bu bedbext cavan uşaqları indiden sındırırlar... Bele olmaz.

Arif bey, hemişe vezifede olmusuz, heç o heyat üçün darıxmırsız?

Heyat üçün darıxmıram. Amma o professionallıq üçün darıxıram. Televiziyaya baxıram, deli oluram. Siqareti atmışdım, çekmirdim, yene başlamışam. Dözmek olmur. Bele nazirler olar, bele dövlet olar, bele iş görmek olar? Siz sadece baxırsınız, mense görürem, dehşet bürüyür. Xariciler Azerbaycana ilan kimi sarmaşıb, buraxmırlar. Amma gerek anlasınlar, ele bir sosial partlayış olacaq ki, bilmeyecekler ne etsinler. Men xarici işler nazirini heç qapıçı saxlamaram. Adice qapıçı. Trestde işleyende menim idareme MK-nın işçilerini buraxmırdılar. Tapşırıq beleydi ki, maşınla içeri girmek olmaz. Lovğalığımdan elemirdim bunu. Gedib SSRİ-nin bütün şeherlerinden güller getirib Qaraşeherdeki idarenin heyetinde ekmişdim. Treste girende ele bil cennete girirdim. Ona göre öz maşınımı da bayırda saxlayırdım. Çünki maşının qazı güllere ziyandı. Vezirov meni “daşsatan” nazir teyin edende çox fikirleşdim, müavinleri yanıma çağırdım. Dedim, bizim bir institutumuz var, Dadaşov adına. Onun da bir direktoru var, soruşuram, sen ne rütbedesen? deyir, elmler namizedi. Deyirem pis olar ki, sen doktor olasan? Hele başa düşmür ne deyirem, deyir, he, yazıb-pozuram. Üzümü müavinlere tutdum, soruşdum, Gürcüstanda bu sahede neçe institut var? Cavab verdiler ki, üç. Dedim, Ermenistanda neçedi? Dediler, dörd. Dedim külbaş Azerbaycanda neçedi? Dediler, bir. Dedim ade, utanmırsız? Getdim, SSRİ tikinti nazirliyine, Çilinqarov adlı bir ermeninin canını boğazından çıxara-çıxara icaze aldım, institut yaratdım, trest, müessiseler açdım. Yazırlar Bakı-Ceyhan bele geldi, bele getdi. Bunun üçün ayrılan 3 milyard 200 milyondan bir milyardı kağızda gedib, yoxdu. Yerde qalanın da müeyyen mebleği kimin cibine gedir, özleri bilerler. Men sual verirem, axı bu xetti çekmek üçün borular, avadanlıq lazımdı, neynen alacaqsız? İngilislerin canlarını alıb burada boru zavodu tikdirerdim. Niye gedib İtaliyadan 3 manata alıb, bize 13 manata satsınlar? Ona göre smeta deyeri qalxır da. Buna kim baxır? Kim elac edir? Teessüf ki, jurnalistlerin çoxu da sadece baxır, görmür amma. Baxıram, hörmetli babanız harasa gedir, hardansa gelir, bir adam buna “N” herfini deye bilmir ki, “axı Nardaran ne oldu?” Qorxusundan “N” da demirler. Heç olmasa Nadir emiden-zaddan desinler (gülüşürük, özü de bize qoşulur, sonra ciddileşir). Bunlar hamısı meneviyyata bağlı meselelerdir.

Üç defe ad günü ile bağlı sual verdik, hamısında geldiniz problemlerin üstüne çıxdınız. Ne ile bağlıdı bu, çox incimisiz şeraitden?

İş üçün darıxıram. Men bir defe demişem, “mamalıqdan başqa her işi bacarıram”. Men professionalam. O qeder professionallar oturublar ki, onların hesabına respublikanı üç ile qaldırmaq olar. Qoy kim isteyir gedib kazinoda pulunu uduzsun, kim isteyir ippodrom tiksin, kim Lujkova 600 minlik at bağışlayır-bağışlasın. Sen deme, at da 30 minlik imiş, atıblar, indi ölür (yene gülüşme qopur, o ise tövrünü pozmadan davam edir). Eşi, heç onunla da işim yoxdu. Amma bu millet, bu dövlet yazıqdı axı. Bu respublika elden gedir axı. Qul olacağıq axırda. 1925-ci ilde menim bir qohumum Semed Mansur - böyük şair olub - birinci katib Mirzoyanın eleyhine şiddetli şerler yazıb, o da onu her şeyden mehrum edib. Professional adama imkan vermeyende gül kimi solur axı.

Qabil qefilden söhbeti deyişir:

Arif müellim, heç rüşvet vermemisiz?

Ne almışam, ne vermişem. Amma rüşvetden istifade etmişem.

Üçümüz de birden:

Nece?

Başa düşmediz? Qoy oxucular da başa düşmesin. (Sonra fikrini deyişib izaha keçir) Ade, men alan maaşla o boyda Vahide, Hacı Zeynalabdin Tağıyeve heykel qoymaq olar? Yığırdım direktorları, rus dilini bayıra atmaq şertile men nitqe başlayırdım. Deyirdim ki, hezarat, melum işdi ki, siz gerek mene rüvşet veresiniz. Bunlar boyunlarını bükürdüler, guya ki, utanırlar, halbuki padoşdular e. Amma teeccüb edirdiler... Deyirdim vermesez, sizi... Onda görürdün başları getdi stolun altına. Onda deyirdim ki, başınıza deysin pulunuz, Eliağa Vahid üçün heykel qoymaq fikrindeyem, necedi? Qayıdırdılar ki, Arif müellim, bu ne sözdü, biz hazır. Deyirdim kim ne verecek mene dexli yoxdu, özünüz gedin düzeldin. Bax, bele istifade etmişem. Harda görmüsünüz, nazir üçün tetil etsinler? Menim üçün Qaradağ ayağa qalxdı. 90-cı ilde meni deputat seçmek isteyirdiler, bezi adamlar qoymadılar. Mende de hevese bax, Efrand Daşdemirovla bir daireden namizedliyimi vermişdim ki, onunla gedecem. Ne ise axırıncı anda menim adımı siyahıdan çıxardılar...

Hemin vaxt Mütellibov hakimiyyetdeydi. Sizin Mütellibovla münasibetlerinizin de yaxşı olması barede danışılır. Amma Mütellibovun hakimiyyetde olduğu dövrde deputat seçilmemisiniz...

Bilirsiniz, Mütellibova birmenalı qiymet vermek düzgün deyil. O, normalara yerleşmeyen insandı. Bir misal çekim size. 1984-cü ilde men Moskvada operasiyadaydım. Heç kese de xeber vermemişdim. Bu da “Qosplan”ın sedriydi. Bir de gördüm qapı açıldı, Mütellibovun kömekçisi içeri girdi. Qayıtdı ki, Arif müellim, icaze verirsiniz, Ayaz müellim gelsin? Dedim ade, kim isteyir gelsin. Geldi kişi kimi beş deqiqe oturdu, getdi. Men bunu çox yüksek qiymetlendirirem. Onun iş yolu çox mürekkeb ve temiz olub. Sadece, qetiyyetsiz, pıç-pıça qulaq asandı. Men demirem çox ağıllıyam. Amma Vezirov, ya o, menim sözüme qulaq assaydılar, belke onlar da qalacaqdı, müxalifet de bir ferli müxalifet olacaqdı, respublika da bu güne düşmezdi. Bakılılar demiş, çox şüveleye geden adam idi. Amma bir insan, yoldaş, mütexessis kimi misli-beraberi yoxdu.

Ele bir adam çevriliş ede biler?

Ne danışırsan? O, heç bir pişiyi öldüre bilmez.

Niye? Bes MTN-in bu boyda beyanatı ne üçünüydü?

MTN-le menim işim yoxdu, amma men xecalet çekdim. “Caspian-fiş” meselesinde onu süpürgeçiden de aşağı elediler. Men Namiq Abbasovu tanımıram, tanımaq da istemirem, amma her halda, o, nazirliyin başçısıdı de. Bu nazirlik şerti de olsa, Azerbaycanın menafeyini qoruyan bir qurumdu. Onun ixtiyarı yoxdu ki, lapdan çıxsın desin ki, filankes filan sözü dedi. Bele şey olmaz axı. Biz uşaq deyilik axı, metbuat xidmeti özbaşına deyil ki, nese yazsın. Bu meseleden on gün sonra...

Tekzib etdi...

Tekzib eleseydi, yaxşıydı. Mecbur elediler ki, tüpürdüyünü yalasın. Men KQB-de, daha doğrusu, DİN-de hele Arif Heyderovu tanıyırdım. Tanıyırsız onu, sonra kabinetde öldürdüler. Bu adam 6 dil bilirdi, hazır Nazirler Sovetinin sedriydi, en aşağısı medeniyyet naziriydi. Onun yeri DİN deyildi, orada da öldürtdüler. En dehşetlisi budur ki, kimin şüvelesine gedib, onun yanında basdırdılar.

Niye öldürdüler ki, onu?

Bir oğlan vardı, Şuşa türmesinde işleyirdi. Aile veziyyeti de ağır idi, çox xahiş edirdi ki, onu Berdeye köçürsünler. Gelib ilişmişdi kadrlar şöbesine, bunu öyretmişdiler ki, müavin senin işine revac vermir. Günlerin bir günü bu oğlan gözünü qan tutmuş halda gelib, qebul otağında iki neferi öldürüb. İçeri girende rehmetlik Arif ayağa durmuşdu ki, bunu dayandırsın. O pistoleti aşağı salanda, nazir müavini elini cibine atmışdı ki, silah çıxarsın, oğlan tezeden qayıdıb Arifin düz alnına vurmuşdu.

Kim idi nazir müavini?

- Gedib öyrénérsén. Get Féxri Xiyabana, gör Arif Heydérovun yanında kim basdırılıb.

Bir müddét israr edirik, sonra deyir: Sovet İttifaqı Qéhrémanı Kazımov.

Sébiné söhbétin sémtini yenidén MTN-in silsilé, absurd béyanatlarına sarı yönéltmék istéyir. Heç suala imkan vermédén özü danışır:

- O gün Eltongil gélmişdi yanıma, gördüm gülürlér. Ménim dé nédén xébérim var? Televiziyada Türkménbaşıya baxıram. Lézzét alıram, hér élindé bir brilyant üzük, dayanıb, yanındakılar da farağat dayanıblar.

Yamsılamasına gülüşürük. Qabil béy sualdan özünü saxlaya bilmir:

- Oxşamır?

- Yox, adé. Bu, bizimki, toya-bayrama getmélidi. (Gülüşürük, yenidén bayaqkı söhbétiné qayıdır) Hé, Eltongil danışır ki, bir neçé néféri tutublar, birinin gözü kordu, biri çolaqdı, deyirlér ki, bunlar dövlét çevrilişi edirlérmiş. Bu né dövlétdi, mén başa düşmürém, hér yerindén duran bunu devirir? Özléri-özlérini gülünc véziyyété qoyurlar. İkinci téréfdén dé vahimé yaradırlar. Allah ölénlérinizé réhmét elésin...

Guya adét-énénéyé émél edib, üçümüz dé xorla dillénirik: "Allah réhmét elésin..." Qéhqéhé ilé gülür:

- Lenin deyérdi ki... (Gülüşmé sési bağı başına götürür) Hé, o deyérdi ki, biz gérék xalqı qorxu ilé idaré edék. Bunlar o metoddan istifadé edirlér. Bu béyanatları da yalnız ona xidmét edir. Onu bilirém ki, mén tanıyan Mütéllibov bu işé getméz.

- Arif béy, siyasétçilérin çoxuna bélédsiniz dé. Dövlét başçısı postuna én uğurlu namizéd hansıdı?

- Şübhésiz, İsa Qémbér.

Üçümüz dé soruşuruq: "Niyé?"

- Çünki bu adam ziyalıdı - bu bir. Bu adam ziyalı ailésindé böyüyüb. Anası, mén bilén, müéllimé olub. Atasını tésadüf néticésindé 88-ci ildé tanımışam-akademik idi. O vaxt Zori Balayana cavab yazanda onu axtarırdım, hér yeré zéng edirdim ki, axı kimdi bu İsa Qémbérov? Belé oldu ki, bir yığıncaqda bir néfér gülérüz kişi méné yaxınlaşdı ki, Arif müéllim, siz méni tanımadınız? Mén dé qırmızıyam axı, dedim yox. Qayıtdı ki, mén İsa Qémbérovun atasıyam. Dedim né? Ménim tésévvürümdé o yazını yazanın azı 70 yaşı olmalıydı. Dedim ay Yunis müéllim, mén elé onu axtarıram. Beléliklé, 88-dé İsa béylé tanış oldum. Sonra yollar ayrıldı...

Bu adam son dérécé tévazökardı. İnişil atasının 75 illiyi idi. Mén götürdüm xatirélérimi yazdım, verdim özüné ki, qézeté verék. Qayıtdı ki, Arif béy, bir az yaxşı çıxmır...Dedim né Arif béy? Sén kimsén? Bu kişi bu xalqın adamıdı, indi belé olub ki, sénin atan olub dé. Gérék bunun haqqında bilsinlér. Amma né olsun, dediyim qaldı, vermédi qézeté o yazını. (Yené qayıdır söhbétinin üstüné) Mén neyléyim, sizi inandırım ki, bu adam olduqca témizdi. Mén hamısını görmüşém. İsa béy istéséydi, şéhérin én görkémli yerlérindé evléri olardı, qardaşlarını işlé témin edérdi. İsa béy hém dé elé bir adamdı ki, o cémiyyétin bütün qüvvélérini konsolidasiyaya gétiré bilér. Bir dé ki, o zaman çox lékélér vurmaq istédilér, yapışmadı, sınmadı. 90-cı ilin 22 yanvarı gözümün qabağındadı, basabas, além qarışıb bir-biriné. Nemét ordan qışqırır ki, hamınız mitinqé. Provakator belé olur da. İsa béy onda cakitcé, témkinlé çıxdı, çıxış elédi, açıq dedi ki, hamımızın téqsiri var, allah şéhidléré réhmét elésin. Bu kimi lazımlı sözlérdén sonra bir qédér sakitlik yarandı. Bax, bütün bu xüsusiyyétléri sadaladıqdan sonra mén şéxsén onu şanslı sayıram. Amma né olsun, indi yerindén duran prezident olmaq istéyir...

- Sizcé, İsa Qémbérlé réqabété çıxa bilécék kimsé var?

- Deyécém yoxdu, inciyérlér. Deyécém var, ürékdén gélméyécék. Amma mén onu bilirém ki, azad seçkilér olsa, İsa béy hamını bir araya gétirécék.

- Mélumdu ki, hakimiyyét İlham Éliyevi hazırlayır. Tébii ki, saxtakarlıq şéraitindé istéklérini reallaşdıra da bilérlér...

- Mén çox istéyirém ki, onu saxtakarlıq şéraitindé seçsinlér. Amma onun özünün ağlı olsa, buna getméz. Çünki indidén, hélé seçilméyib, ondan pul alıb gedib Moskvada restoranlarda onun bütün işlérini danışanlar var. Hélé o vaxt Kamran Bağırov méné deyirdi ki, Arif, Heydér Éliyev çox ağır xéstéliyé düçardı, amma biz bilmirik o haçan müalicé olunur. Hélé o vaxt. İndi görürsén... İlham papasından çox qorxur. Bir dé bir mésélé var, bu elé asan iş deyil, böyük mésuliyyétdi...

- İsa Qémbérlé İlham Éliyev seçkiyé bir yerdé çıxsalar né olar?

- El oğlu qalib gélér, papa oğlu yox. Amma saxtakarlıq olsa, éksiné olacaq. Bunu çayçı Nésir dé bilir. Bu mésélélér qéliz mésélédi, uşaqlar. Bu mésélédé Vaşinqtonun rolu var, pul mésélési var. Bunlar da gérék bir şeyi başa düşsünlér ki, İlham Éliyevi taxta gétirsélér, respublikadakı gérginlik, narazılıq kulminasiya nöqtésiné çatacaq. Bir misal var, pişiyi gérék elé sığallayasan ki, qayıdıb üzünü cırmasın. Bütün Azérbaycana béllidi ki, Nardaran éhli hansı mézhébé qulluq edir - mövhumatçı, musiqiçi, témiz, Allaha, Qurana itaét edén adamlardı. Gör bunları né dérécéyé çatdırıblar ki, özlériné qébir qazırlar. Héé. (Bir az dayanıb, ironik éhvalda davam edir) O ki qaldı referenduma, onsuz da soruşacaqsız... Méné elé gélir, birinci ora cumacaqlar nardaranlılar, sonra Şéki, sonra Qobustan, Qaradağ éhli, sonra onminlérlé dustaq qohumları vé bir dé ki Rusiyada dilénéné iki milyon azérbaycanlı. Bunlar mütléq sés verécéklér. Bircé mén sés verméyécém.

- Ümumiyyétlé, müxalifétin boykot qérarı qébul etmésiné necé baxırsınız?

- Artıq şeydi. İndi kimdén soruşursuz-soruşun, hamı deyécék ki, referendum nédi alé, get işivin dalınca. Ora gedécék Ramiz Mehdiyevin, o birilérin qohum-éqrébası, icra başçıları...

- Né qédér olarlar onlar?

- Başı-ayağı 15-20 min olar. İndi mübahisé gedir, néticéni  78 faiz edék, yoxsa, 85? Bunlarda utanan üz var?

- Arif béy, partiya üzvüsünüz?

Qabil béyin qéfil sualına biz tééccüblé reaksiya veririk. Müsahibimiz isé sualın méğzinin tutub deyésén:

- 92-ci ildé az qalmışdı ki, bir déné dé partiya yaratsınlar - "Solğun çiçéklér". Qeyrét, Namus, hér şey varıydı. Ona göré sonra qérara aldım ki, Yaşıllar Partiyası yaradım. Bu, bir növ Azérbaycanın vizit kartıdı. Yéni bu méqsédlé yaratdım partiyanı. Yoxsa neynirdim, naziriydim, maşınım varıydı, evim varıydı. Mén İngiltérédé deyéndé ki, bizdé Yaşıllar Partiyası var, mén ekoloji polis yaratmışam, gözléri béréldi.

Gélin sizé éhvalat danışım. 1995-ci ildé Sofiyadayam, dünyanın 100 ölkésinin nümayéndésinin iştirakı ilé tédbir keçirilir. Düzü o vaxt elé técrübém dé yox idi. Né isé ora getdik, bir téklif etdim, gördüm reaksiya vermirlér. İkinci défé, üçüncü défé, dördüncü défé söz aldım... Sonra méné dedilér ki, cénab Mansurov siz çıxış etmirdiz, erménilérin cénazésiné mıx vururdunuz. Ménim téklifim dé bu idi: "Hörmétli cénablar vé xanımlar. Tale belé gétirib ki, biz dünyanın müxtélif bölgélérindé yaşayırıq, müxtélif dinléré xidmét edirik, amma yadınızdan çıxmasın ki, hamımız Allaha qulluq edirik. Hé, erméni nazir dé yanımda quzu balası kimi oturub, çünki fasilédé ona bir-iki kélmé demişdim. Hé, dedim ki, téléb edirém sénédé yazılsın ki, técavüzkar dövlét técavüzé méruz qalan dövlété vurduğu bütün zéréri ödémélidi - bütün sahélér üzré. Axır yazdırdım e onu. Yéni birinci şéxsdén çox şey asılıdı. Mésélén, Ter-Petrosyan né qoduqdu ki, o iki ayağını vurub bir qaloşa, sén niyé vurmursan?

İndi ménim bir téklifim dé var. Téklif edirém ki, sırf müxalifét partiyaları yığışıb ayda bir défé "Birléşmiş Müxalifét" adlı ümumi qézet çıxarsınlar.

- İndi hér halda bir yerdédilér dé, şékil çékdirirlér heç olmazsa...

- Bilirsiniz, mén dünyanın çox şéhérlérindé olmuşam, çox şékillérim var. Bu o demék deyil ki, hamısı ilé bir yerdéyém. O gün  Heydér Éliyev géldi nümayişkarané şékildé İsa béyin yanına. O, İsa üçün gélmédi, özü üçün géldi ki, bunu demirsiz, bunu da edirém. İndi müxalifét dé yığışıb, bilirsiz, görünür dé kim boğazdan yuxarı danışır, kim aşağı...  

Qabil béy söhbéti yekunlaşdırmaq üçün guya ki, yekun sualı verir. Amma hélé yekun deyil, özünüz görécéksiniz...

- Arif béy, sizcé indi Azérbaycana né lazımdı?

Ciddi görkém alır vé évvélcé sual edir:

- Hansı Azérbaycana? Heydér Éliyevin Azérbaycanına, yoxsa bizim?

- Hamımızın Azérbaycanına...

- Bilirsén, sadé görünür, amma geniş cavab layiq sualdı. Amma mén qısa cavab verécém. Azérbaycana témiz, ölké üçün üréyi yanan, bacarıqlı, cavan réhbér lazımdı. Égér réhbér déléduz olsa, qumarbaz olsa, rüşvétxor olsa, biz batdıq.   

92-ci ildé mén iki défé Dudayevin yanına getmişdim. Birinci défé Ramazan ayı idi. Méni bir cındır "Moskviç"lé apardılar Qroznıdan 40 déqiqélik mésafédé Maştağafason bir méhélléyé. Yüzé qédér cavan, silahlı uşaq vardı. Cövhérqalanın Yaşıllar Partiyasının sédri apardılar méni. Héyété girdik, sén demé bu, Dudayevin xalasıoğlunun eviymiş, bédbéxtin evi dé yoxdu. Xalq onu sevmélidi, ya yox? Keçdim içéri, Qamsaxurdiya da oturub, Dudayevlé bir saata yaxın söhbét etdik. Orada bu méné dedi ki, siz niyé oturmusuz e, gül kimi Heydér Éliyeviniz var, gétirin dé onu hakimiyyété. "Kimdi orda Surét? Tam moy Ruslan Labazanov". Açığı, mén ora başqa méqsédlé getmişdim. Ménim xoşum gélir ki, güclü şéxsiyyétlérlé oturum-durum.

Dudayev méné dedi ki, siz méni tanısanız, bir héftéyé Erménistan silkélénér. Üç gündén sonra isé onları dizüsté qoyaram. Xérité çékdi - indi evdédi, istintaq edénlérin başına kül, anlamadılar, yoxsa götürüb şişirdérdilér. Bax orada dedi ki, siz qorxmayın, Rusiya hücum etméyécék, mén qoymayacam, méni tanıyın. Dedim, cénab prezident siz başa düşürsünüz ki, biz sizi tanısaq, Rusiya da Qarabağı tanıyacaq? Béyém siz bilmirsiz ki, artıq tanıyıb? Belé olanda dedim ki, cénab prezident, açığı mén gélmişém ki, sizinlé görüşüm, siyasét ménlik deyil. İndi uşaqlar, burda bir şéxsiyyét ola...

Arif béyé bir neçé défé "sonuncu sualımızdır, bitiririk" deyib müraciét etsék dé, suallar bitib tükénmirdi. Bu qédér héyat técürbésiné, yumor hissiné bütün bunlarla yanaşı öz elinin ağsaqqalı kimi şéréfli bir titula malik olan insanla söhbéti bitirmék sizé elé dé asan görsénmésin.

Néhayét ki, söhbéti yekunlaşdırdıq. Evé keçirik... Salonda son model mebellér, témtaraqlı bir bir şéraitlé rastlaşacağımızı zénn edirdik. Necé olmasa sabiq nazirin, Komité sédirini eviné daxil oluruq. Amma...

Müsahibé boyunca, bir sés fikrimizi Arif béyin çox maraqlı, duzlu söhbétindén tez-tez yayındırırdı. Elé evé keçéndé dé gözümüz onu axtardı. Bu hélé iki yaşı oktyabrda tamam olacaq körpé Réhilé idi. Elé bil göy aralanıb, oradan Arif Mansurovun bağına bir mélék düşmüşdü. Qaymaq çiçéyini xatırladan, saçları buruq-buruq, gözléri par-parlayan bu qızcığaza baxanda bizimlé béyaqdan çox ciddi problemlérdén danışan, zéhminé göré bir çox sualları üréyimizdé saxlamalı olduğumuz müsahibimiz birdén-biré elé déyişdi ki... Arif béy qıza baxıb elé uşaqlaşdı ki, heç kim ona 63 yaş veré bilmézdi. Müsahibimiz "bu ménim én kiçik névémdir, Cémilé xanım (Arif béyin héyat yoldaşıdır, sonradan bilécéyik ki, onu Bülbül adına müsiqi gimnaziyasından siyasi maraqlara göré işdén azad ediblér, méhkémé iki défé işé bérpa ilé bağlı qérar çıxarsa da, qétnamé icra edilméyib) bütün névéléri götürüb saxlayır, bir az böyüyén kimi élimizdén alırlar.

Evin bir küncü Arif béyin guşésidir. Stolun üzérindé Séméd Mansurun kitabı var idi. Tésadüf elé gétirdi ki, söhbét etdiyimiz vaxt "Lider" televiziyasında da S.Mansurdan verliş başladı.

Şirin söhbétimizi léziz xöréklér évéz etdi.

Axşamçağı bağdan çıxıb géldik. Xeyli uzaqlaşandan sonra arxaya boylandıq, Arif Mansurovun qapıları bağlanmamışdı...

Könül ŞAMİLQIZI, Sebine EVEZQIZI, Qabil ABBASOĞLU